Điện mặt trời mái nhà bán giá 0 đồng: Không công bằng và đi ngược nguyên tắc thị trường

TS Nguyễn Quốc Việt, Phó viện trưởng Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR) cho rằng đầu tư điện mặt trời mái nhà nhưng không được bán hoặc giá 0 đồng là "không công bằng và đi ngược nguyên tắc thị trường". Tuy nhiên, Bộ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Hồng Diên giải thích, mua giá 0 đồng mới hạn chế được lòng tham của con người, hạn chế được tình huống trục lợi chính sách.

Không công bằng và đi ngược nguyên tắc thị trường

Theo dự thảo Nghị định phát triển điện mặt trời mái nhà vừa được Bộ Công Thương đưa ra lấy ý kiến đề xuất, loại hình điện này có thể đấu nối hoặc không đấu nối với điện lưới quốc gia và không bán cho tổ chức, cá nhân khác.

Với trường hợp loại hình này đấu nối với lưới điện quốc gia, người dân chọn phát điện dư thừa vào hệ thống sẽ được Nhà nước ghi nhận sản lượng nhưng không thanh toán. Tức là, người dân có thể bán điện dư thừa với giá 0 đồng.

Với đề xuất này, Bộ Công Thương vẫn lựa chọn giữ nguyên so với bản thảo đưa ra hồi cuối năm ngoái và điều này đã gây ra nhiều ý kiến trái chiều.

Góp ý về dự thảo này, TS Nguyễn Quốc Việt, Phó viện trưởng Nghiên cứu kinh tế và chính sách (VEPR) cho rằng đầu tư điện mặt trời mái nhà nhưng không được bán hoặc giá 0 đồng là "không công bằng và đi ngược nguyên tắc thị trường".

Theo tính toán, một hệ thống năng lượng mặt trời mái nhà ở nhà dân công suất 5 kW, tích hợp thiết bị lưu trữ 5 kWh có chi phí khoảng 80-90 triệu đồng. Nếu đầu tư pin lưu trữ 10 kWh, tổng chi phí 100-120 triệu đồng. Các thiết bị có thời gian bảo hành từ 5-12 năm, tùy loại.

Hệ thống này có thể giúp một hộ gia đình tiết kiệm được khoảng 450-500 kWh mỗi tháng với bức xạ của miền Bắc. Tương ứng, với số tiền tiết kiệm được 800.000 đồng đến 1 triệu đồng một tháng, thời gian hoàn vốn khoảng 7-10 năm.

"Sẽ khó thu hút người dân, doanh nghiệp bỏ vốn đầu tư ban đầu", ông Việt nói, thêm rằng không thể bán phần dư thừa hoặc được khấu trừ vào sản lượng sử dụng sẽ là không hiệu quả, đặc biệt khu vực chênh lệch lớn về hiệu suất theo thời điểm như miền Bắc.

Hiện, các hệ thống điện mặt trời mái nhà tại miền Bắc khoảng 6%, Hà Nội chưa tới 0,4%. Công suất chủ yếu tập trung ở miền Nam, Trung (chiếm gần 90%). Trong đó, tỷ lệ lắp trên mái nhà ở riêng lẻ, công trình dân dụng 17%.

Chuyên gia năng lượng Lã Hồng Kỳ đánh giá việc thu hồi vốn với khu vực miền Bắc sẽ khó khăn nên chủ đầu tư không mặn mà. Bởi, đặc điểm khí hậu ở đây chia 4 mùa, lượng bức xạ mặt trời các tháng chênh lệch khá lớn nên khó tính toán công suất nối lưới tự dùng.

"Do đó, cần có cơ chế để Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) mua lại một phần điện dư thừa", ông Kỳ đề xuất và cho rằng cơ chế này sẽ khuyến khích đầu tư, giúp phát triển hài hòa nguồn năng lượng này giữa các vùng miền, địa phương.

Trường hợp không bán cho EVN, ông Nguyễn Quốc Việt đề xuất người dân được khấu trừ sản lượng tiêu thụ trong kỳ thanh toán như tín dụng, hoặc tính bằng một tỷ lệ nhất định so với giá mua điện lưới.

Lý do không khuyến khích điện mái nhà bán lượng dư lên lưới từng được Bộ Công Thương đưa ra, là có thể ảnh hưởng tới an toàn, an ninh hệ thống. Bởi, nguồn điện này phụ thuộc vào bức xạ mặt trời và yếu tố thời tiết nhưng đây là các yếu tố bất định. Khi không có bức xạ mặt trời (mây, mưa hoặc ban đêm), lưới điện quốc gia vẫn phải bảo đảm cấp đủ điện. Tức là, hệ thống phải có nguồn điện nền dự phòng (thủy điện, nhiệt điện...), đảm bảo vận hành ổn định trước những thay đổi nhanh của năng lượng tái tạo. Bên cạnh đó, cơ quan quản lý cũng muốn kiểm soát tổng quy mô công suất trên cả nước theo Quy hoạch điện VIII.

Ngoài bán cho EVN, giới chuyên môn đề xuất nên cho điện mặt trời mái nhà mua bán giữa các tổ chức, cá nhân là "hàng xóm" của nhau. Góp ý gửi tới Bộ Công Thương, Liên đoàn Thương mại & Công nghiệp (VCCI) từng đề nghị sửa đổi quy định theo hướng cho phép mua bán giữa các khách hàng trong một tòa nhà mà không truyền tải qua lưới điện quốc gia. "Việc này sẽ giúp cân bằng phụ tải tốt hơn do hạn chế được lượng điện dư", theo VCCI.

Ngăn chặn hiện tượng trục lợi chính sách

Trong khi đó, chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm cho hay, việc bán điện cho "hàng xóm" được các nước triển khai khá đơn giản qua đường dây riêng. Ở Việt Nam, ông đề xuất cho mua bán qua lưới và EVN có thể thu thêm phí quản lý đường dây.

Cơ chế này cũng được các chuyên gia cho rằng cần với doanh nghiệp sản xuất tại khu công nghiệp, khu chế xuất khi nhu cầu dùng năng lượng sạch dự báo tăng mạnh thời gian tới. "Với các doanh nghiệp này, nguồn năng lượng tái tạo từ điện mặt trời mái nhà giúp tiết kiệm chi phí", ông Việt nói.

Chẳng hạn, theo khảo sát tại một khu công nghiệp tại Hải Phòng, 3 dự án điện mặt trời mái nhà, tổng công suất 3 MW, tạo ra 5.800 MWh trong năm 2023. Sản lượng này giúp doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 10 tỷ đồng mỗi năm.

"Nếu các khu công nghiệp mua trực tiếp từ các nhà đầu tư hoặc tự lắp điện tái tạo sẽ giảm 15-30% chi phí so với mua từ EVN", ông Việt cho hay.

Liên quan đến vấn đề này, chia sẻ tại một hội thảo mới đây, Bộ trưởng Bộ Công thương Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, với điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, nếu đã cho phát lên lưới điện quốc gia, lại cho bán điện giống như DPPA, thì sẽ dẫn đến trạng thái trục lợi chính sách.

"Phát triển điện mặt trời mái nhà không cần điều chỉnh bởi luật quy hoạch, càng không bị điều chỉnh bởi những tiêu chí khắt khe của luật điện lực. Đã được hưởng cơ chế ưu đãi, còn đòi bán điện thì sẽ xảy ra tình huống đổ vỡ quy hoạch điện của quốc gia và làm nát hệ thống lưới điện, làm mất an toàn", ông Diên nhấn mạnh.

Vì thế, ông Diên nhấn mạnh, điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu lắp đặt bao nhiêu thì dùng bấy nhiêu, dùng không hết thì lưu trữ lại để lúc khác dùng. Còn nếu phát lên lưới thì phải là giá 0 đồng.

"Mua 0 đồng mới hạn chế được lòng tham của con người, hạn chế được tình huống trục lợi chính sách", Bộ Công thương Nguyễn Hồng Diên nói.

Trước câu hỏi cụ thể của đại diện Heineken khi có 6 nhà máy, diện tích mái nhà xưởng lớn nhưng không thể tự đầu tư tấm pin và vận hành nó, mà muốn thuê đơn vị thứ 3 lắp đặt và mua lại điện, thì liệu có được không?.

Bộ trưởng Diên một lần nữa nói thẳng: "đã là áp mái là không mua bán, không giao dịch. Nếu cho cơ chế như vậy sẽ bị trái quy định. Bài học đắt giá quy hoạch điện VII và VII điều chỉnh vẫn còn đó, chúng ta không lường trước được".

Cũng liên quan đến điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, đại diện EuroCham băn khoăn về con số tổng công suất nối lưới giới hạn ngưỡng 2.600MW đến năm 2030 được phân bổ đến từng địa phương sẽ thực hiện ra sao và đề nghị được làm rõ.

Hồng Quang