Tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA vẫn ở mức trung bình, phần lớn do doanh nghiệp xem nhẹ tỷ lệ nội địa hóa, gia tăng số lô hàng không đạt chuẩn và lơ là quy tắc xuất xứ. Nhiều doanh nghiệp vẫn chạy theo lợi ích “ăn xổi” với tư duy ngắn hạn, dẫn đến mất lợi thế cạnh tranh xuất khẩu và thường xuyên bị động trước các rào cản thương mại.
Chưa có lời giải cho “bài toán” tận dụng FTA
Bà Bùi Hoàng Yến, phụ trách Văn phòng Cục Xúc tiến Thương mại phía Nam (Bộ Công Thương), nhấn mạnh một thực tế: mặc dù các FTA bao phủ rộng rãi, tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan của doanh nghiệp Việt vẫn chỉ khoảng 30–40%.
Điều này có nghĩa 60–70% cơ hội vẫn chưa được khai thác, xuất phát từ việc phụ thuộc quá nhiều vào một số thị trường lớn, tỷ lệ nội địa hóa thấp, nguyên phụ liệu nhập khẩu chiếm đa số, cùng rủi ro chuỗi cung ứng dễ đứt gãy. Thêm vào đó, doanh nghiệp còn đối mặt với áp lực tiêu chuẩn quốc tế ngày càng cao về môi trường, lao động, sở hữu trí tuệ và chi phí tuân thủ lớn.
Cùng với đó, số lượng cảnh báo liên quan đến kiểm dịch động – thực vật (SPS) đang gia tăng. Nửa đầu năm 2025, Việt Nam nhận 57 cảnh báo về dư lượng chất cấm, tăng 80% so với cùng kỳ năm 2023, cho thấy nhiều lô hàng không đạt chuẩn an toàn thực phẩm xuất khẩu. Những mặt hàng thường xuyên bị cảnh báo gồm thanh long, sầu riêng, đậu bắp, ớt và các loại gia vị, thảo dược.
Bên cạnh các thách thức về SPS, các đòn phòng vệ thương mại (PVTM) từ nước ngoài cũng đang gia tăng, gây áp lực cho nhà xuất khẩu Việt Nam. Tháng 9/2025, Ủy ban Châu Âu (EC) khởi xướng điều tra chống bán phá giá đối với một số sản phẩm thép cuộn cán nguội xuất xứ Việt Nam và một số nước châu Á khác. Cục PVTM khuyến nghị Hiệp hội Thép Việt Nam và các doanh nghiệp liên quan nghiên cứu kỹ thông tin, hợp tác toàn diện với EC.
Tại diễn đàn PVTM 2025 do Bộ Công Thương tổ chức, đại diện VSA cho biết từ năm 2004 đến tháng 8/2025, Việt Nam phải đối mặt với tổng cộng 86 vụ kiện về thép xuất khẩu, trong đó 52 vụ là chống bán phá giá. Các vụ kiện chủ yếu xuất phát từ Mỹ, EU và một số nước ASEAN, gần đây Mexico và Mỹ nổi lên là thị trường khởi xướng nhiều điều tra do kim ngạch xuất khẩu thép Việt Nam tăng nhanh.
Trong bối cảnh chính sách bảo hộ mạnh mẽ từ Hoa Kỳ, Mexico, EU, Ấn Độ và nhiều quốc gia khác, xuất khẩu thép thành phẩm Việt Nam 8 tháng đầu năm 2025 đạt hơn 7 triệu tấn, kim ngạch nhập khẩu khoảng 5 tỷ USD, giảm 20% về lượng và 28% về giá trị so với cùng kỳ.
Không chỉ ngành thép, các nhà xuất khẩu khác cũng cần chú trọng các rào cản phòng vệ. Bà Trần Thanh Bình, Trưởng phòng xuất xứ hàng hóa (Cục PVTM), khuyến nghị doanh nghiệp tuân thủ nghiêm ngặt quy định xuất xứ, tránh tiếp tay gian lận, đồng thời nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, cải thiện quy trình kiểm soát chất lượng để giảm rủi ro trước các biện pháp thương mại của nước ngoài.
Tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA vẫn ở mức trung bình, phần lớn do doanh nghiệp xem nhẹ tỷ lệ nội địa hóa, gia tăng số lô hàng không đạt chuẩn và lơ là quy tắc xuất xứ.
Không có thành công cho tư duy ngắn hạn
Chia sẻ tại diễn đàn về phòng vệ thương mại (PVTM), Ts. Dương Duy Hưng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế tổng hợp (Ban Chính sách – Chiến lược Trung ương), nhấn mạnh tầm quan trọng của việc định vị lại vai trò của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Theo ông, các DN cần chuyển trọng tâm từ gia công đơn thuần sang tạo ra giá trị cao, nâng tầm thương hiệu và năng lực cạnh tranh quốc tế.
Ts. Hưng chỉ ra một loạt hạn chế cố hữu của DN Việt hiện nay: trình độ công nghệ còn thấp, thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, tư duy ngắn hạn, và chưa chú trọng xây dựng thương hiệu bền vững. Những yếu tố này khiến không ít doanh nghiệp rơi vào tình trạng “ăn xổi ở thì”, dẫn đến việc đánh mất lợi thế xuất khẩu và thường xuyên bị động trước các rào cản thương mại.
Vậy các DN Việt nên làm gì để “sửa sai” và tận dụng tối đa lợi ích từ FTA? Bà Bùi Hoàng Yến, phụ trách Văn phòng Cục Xúc tiến Thương mại phía Nam, nhấn mạnh giải pháp đồng bộ là chìa khóa. Trước hết, DN cần chủ động đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm, môi trường và điều kiện lao động để đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, phát triển công nghiệp hỗ trợ, tăng tỷ lệ nội địa hóa và thúc đẩy liên kết nội khối sẽ giúp doanh nghiệp đáp ứng quy tắc xuất xứ, giảm phụ thuộc nguyên phụ liệu nhập khẩu, đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh lâu dài.
Bà Yến cũng khuyến nghị DN vừa và nhỏ nên hợp tác chặt chẽ với các công ty FDI để tạo ra sức mạnh cộng hưởng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Các chính sách hỗ trợ tài chính, tín dụng từ Nhà nước đóng vai trò then chốt, giúp DN có đủ nguồn lực để tuân thủ các yêu cầu của FTA, từ chứng nhận xuất xứ, ISO, HACCP đến tiêu chuẩn lao động và môi trường. “Triển khai các giải pháp đồng bộ sẽ tạo động lực để các DN Việt Nam chuyển mình, tận dụng lợi thế xuất khẩu một cách bền vững,” bà Yến khẳng định.
Riêng trong vấn đề đối phó với các đòn phòng vệ thương mại, bà Trần Thanh Bình (Trưởng phòng Xuất xứ hàng hóa, Cục PVTM) lưu ý DN cần có kế hoạch dự phòng, ứng phó với rủi ro và biến động thị trường. Doanh nghiệp cần sẵn sàng trước các biện pháp bảo hộ, vụ kiện PVTM, đồng thời đầu tư vào công nghệ số và nhân lực để duy trì khả năng cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe từ các thị trường quốc tế.
Ts. Dương Duy Hưng cũng nhấn mạnh việc thúc đẩy đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D), nâng cao kỹ năng lao động, đổi mới tư duy sản xuất, tăng cường liên kết chuỗi cung ứng và hoàn thiện thể chế hỗ trợ DN tư nhân là những yếu tố then chốt để phát triển bền vững. Theo ông, chỉ khi DN Việt nâng cao năng lực nội tại, xây dựng thương hiệu và tăng giá trị gia tăng, họ mới có thể chủ động hội nhập quốc tế, giảm phụ thuộc vào các thị trường lớn và tận dụng hiệu quả các ưu đãi từ FTA.
Nhìn tổng thể, thông điệp từ các chuyên gia là rõ ràng: các DN Việt cần từ bỏ tư duy ngắn hạn, đầu tư bài bản vào công nghệ, nhân lực và thương hiệu, đồng thời tận dụng liên kết trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Chỉ có cách này, doanh nghiệp mới chuyển từ vị trí gia công sang tạo giá trị cao, duy trì lợi thế cạnh tranh và vượt qua những thách thức từ PVTM cũng như các rào cản thương mại trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
Hải Nam