'Đau đầu' với hàng siêu rẻ từ Trung Quốc, Đông Nam Á tìm cách ứng phó

Làn sóng hàng giá rẻ, hàng giảm giá của Trung Quốc đang gây ra tình thế tiến thoái lưỡng nan cho nhiều quốc gia và khu vực trên toàn cầu. Tại Đông Nam Á, các quốc gia trong khu vực đang có động thái nâng cao rào cản đối với hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc.

Có thể nói, việc cân bằng các lợi ích ưu tiên cho hàng hoá trong nước trở nên khó khăn hơn khi tình trạng suy thoái kinh tế lan rộng trong Trung Quốc, làm giảm nhu cầu xuất khẩu của Đông Nam Á và khiến các công ty Trung Quốc phải bán tháo hàng tồn kho với giá cực thấp. Điều này đang làm gia tăng sự mất cân bằng thương mại giữa Đông Nam Á với Trung Quốc, thúc đẩy thêm các lời kêu gọi chính phủ hành động đối với hàng nhập khẩu.

Đông Nam Á tìm cách đẩy lùi hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc

Nikkei của Nhật Bản dẫn nguồn tin từ Indonesia, cho biết doanh số và doanh thu của một số doanh nghiệp ngành dệt may của nước này giảm mạnh kể từ khi TikTok Shop ra mắt tại Indonesia vào năm 2021. Nền tảng thương mại xã hội này chuyên bán hàng hoá giá rẻ có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Số liệu cho thấy có khoảng 49.000 công nhân trong ngành dệt may và giày dép đã bị sa thải trong năm nay vì các nhà máy ở các tỉnh Banten, Tây Java và Trung Java của Indonesia đóng cửa. Trong bối cảnh đó, các nhà sản xuất hàng dệt may đã kêu gọi chính phủ hành động để ngăn chặn vấn đề này.

Hồi tháng 6 vừa qua, Bộ trưởng Thương mại Indonesia Zulkifli Hasan, cho biết chính phủ sẽ xem xét áp thuế lên tới 200% đối với vải nhập khẩu, có khả năng tăng gấp đôi mức thuế hiện tại. Ông Hasan chỉ ra rằng các loại thuế mới cũng đang được xem xét để giải quyết tình trạng nhập khẩu gốm sứ, quần áo, giày dép, mỹ phẩm và đồ điện tử tăng mạnh.

Các quốc gia Đông Nam Á khác cũng đang có động thái nâng cao rào cản đối với hàng hóa giá rẻ của Trung Quốc, đặc biệt là những mặt hàng đến thông qua các nền tảng thương mại điện tử.

Vào tháng 1, Malaysia đã áp dụng thuế bán hàng 10% đối với hàng hóa nhập khẩu mua trực tuyến có giá dưới 500 ringgit (108 USD); trước đây, những mặt hàng như vậy được miễn thuế bán hàng và thuế nhập khẩu và thuế tiêu thụ đặc biệt áp dụng cho các sản phẩm đắt tiền hơn. Thái Lan cũng đã làm theo bằng cách mở rộng thuế giá trị gia tăng (VAT) 7% đối với các giao dịch mua hàng có giá trị dưới 1.500 baht (42 USD).

Một học giả thương mại quốc tế từng làm việc tại Đại học thương mại Thái Lan, cho biết "hơn 15% GDP của Thái Lan phụ thuộc vào sự tham gia của Trung Quốc". Vị học giả này cũng cho rằng: "Thái Lan cần du lịch Trung Quốc, phụ thuộc vào thị trường Trung Quốc để xuất khẩu sản phẩm của mình và chúng tôi cần đầu tư trực tiếp nước ngoài của họ".

Đối với các chính phủ Đông Nam Á, làn sóng hàng hoá giá rẻ, hàng giảm giá Trung Quốc đang gây ra tình thế tiến thoái lưỡng nan. Trong khi các nhà bán lẻ và nhà sản xuất trong nước đang tìm cách thoát khỏi những gì họ coi là cạnh tranh không lành mạnh, các quan chức chính phủ đang ve vãn các công ty Trung Quốc đầu tư vào sản xuất trong nước, đặc biệt là trong các lĩnh vực công nghệ cao.

Việc cân bằng các ưu tiên này trở nên khó khăn hơn khi tình trạng suy thoái kinh tế lan rộng trong Trung Quốc, làm giảm nhu cầu xuất khẩu của Đông Nam Á và khiến các công ty Trung Quốc phải bán tháo hàng tồn kho với giá cực thấp. Điều này đang làm gia tăng sự mất cân bằng thương mại của Đông Nam Á với Trung Quốc, thúc đẩy thêm các lời kêu gọi chính phủ hành động đối với hàng nhập khẩu.

Theo tính toán của các nhà kinh tế tại Goldman Sachs, năm ngoái, Đông Nam Á và các thị trường mới nổi khác ở châu Á đã tiếp nhận khoảng một phần ba lượng xuất khẩu của Trung Quốc mặc dù chúng chỉ chiếm 1/10 tổng sản phẩm quốc nội toàn cầu.

Trung Quốc là điểm đến xuất khẩu lớn thứ hai của Thái Lan sau Hoa Kỳ và là nguồn nhập khẩu hàng đầu, chiếm gần một phần tư tổng giá trị hàng hóa nhập khẩu. Thâm hụt thương mại của Thái Lan với Trung Quốc đã tăng đều đặn, tăng lên 36,6 tỷ USD vào năm 2023 từ 20 tỷ USD vào năm 2020. Thâm hụt thương mại của Malaysia với Trung Quốc tăng trưởng thậm chí còn đáng kể hơn trong giai đoạn này, tăng lên 14,2 tỷ USD từ 3,1 tỷ USD.

Indonesia đã làm tốt hơn nhờ xuất khẩu kim loại sang Trung Quốc tăng. Jakarta thậm chí còn đạt được thặng dư thương mại song phương 2 tỷ USD vào năm ngoái. Nhưng trong nửa đầu năm 2024, Indonesia đã thâm hụt 5 tỷ USD trong thương mại phi dầu khí với Trung Quốc.

Ở một mức độ nào đó, sự mất cân bằng thương mại ngày càng gia tăng là hệ quả của động thái của các công ty Trung Quốc và các đối tác nước ngoài nhằm chuyển một số hoạt động sản xuất và lắp ráp từ Trung Quốc sang Đông Nam Á do căng thẳng thương mại với phương Tây và các yếu tố khác.

Nhà phân tích nghiên cứu cấp cao của công ty nghiên cứu chính sách Rhodium Group của Hoa Kỳ, ông Charles Austin Jordan, cho biết: "Trung Quốc coi việc đầu tư vào các quốc gia khác là một chiến lược phòng ngừa rủi ro".

Phong trào chuỗi cung ứng này đã làm giảm nhu cầu của Trung Quốc đối với nguyên liệu thô và hàng hóa trung gian từ Đông Nam Á trong khi tăng lưu lượng các sản phẩm đó theo hướng ngược lại. Trong nhiều trường hợp, các sản phẩm cuối cùng được chuyển đến các thị trường phương Tây. Thật vậy, xuất khẩu của Đông Nam Á sang Hoa Kỳ đã vượt quá xuất khẩu sang Trung Quốc trong quý 1, phá vỡ chuỗi của Trung Quốc là thị trường hàng đầu của khu vực.

Trong khi đó, theo quan điểm của các nhà kinh tế tại HSBC, đối với Việt Nam nói riêng và ASEAN nói chung, sự thay đổi này về cơ bản mang lại lợi ích.

Các nhà kinh tế của HSBC, cho rằng với sự trợ giúp của hoạt động thương mại với Trung Quốc, ảnh hưởng của ASEAN đối với thương mại toàn cầu cũng đang ngày càng sâu sắc hơn. Đồng thời họ cũng thừa nhận, rằng "từ mức khoảng 80 tỷ USD trong thời kỳ đại dịch, thâm hụt thương mại của ASEAN với Trung Quốc đại lục đã tăng vọt lên gần 115 tỷ USD hiện nay".

Đông Nam Á có chịu chi phí để duy trì hoạt động của các nhà máy Trung Quốc?

Sự thay đổi này cũng tạo ra những phức tạp mới về thương mại. Mới đây, Hoa Kỳ đã áp dụng lại mức thuế lên tới 250% đối với hàng nhập khẩu tấm pin mặt trời do các công ty Trung Quốc sản xuất tại Campuchia, Malaysia, Thái Lan và Việt Nam.

Năm 2022, bốn công ty năng lượng mặt trời Trung Quốc bị phát hiện đã trốn thuế xuất khẩu trực tiếp sang Hoa Kỳ bằng cách chuyển sản lượng của họ qua Đông Nam Á, nhưng thuế phạt đã tạm thời bị đình chỉ để khiến năng lượng mặt trời hấp dẫn hơn đối với người tiêu dùng Mỹ.

Ngành năng lượng mặt trời ở Đông Nam Á, cũng như các ngành công nghiệp xanh khác, phần lớn do các công ty Trung Quốc chi phối, thường tìm cách né tránh thuế quan của phương Tây.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng rủi ro đối với các nền kinh tế mới nổi là các chính phủ phương Tây sẽ xem xét kỹ lưỡng hơn chuỗi cung ứng. Trong khi đó, các quan chức Thái Lan cũng lo ngại rằng hoạt động xuất khẩu ngoài tấm pin mặt trời có thể bị ảnh hưởng bởi cuộc chiến thương mại giữa phương Tây và Trung Quốc.

Ông Chanintorn Rimcharone, chuyên gia về các lợi ích thương mại Thái Lan, cho biết: "Chúng tôi có danh sách 58 sản phẩm có nguy cơ cao bị áp dụng các biện pháp chống lách luật. Bao gồm thép, mật ong, đồ nội thất, tấm pin mặt trời và các sản phẩm công nghệ xanh khác".

Nhà kinh tế trưởng khu vực châu Á của Nomura (trừ Nhật Bản), ông Sonal Varma lập luận, rằng việc tái cân bằng dòng chảy thương mại của Trung Quốc với Đông Nam Á cũng phản ánh "một chiến lược thương mại có chủ đích của Bắc Kinh nhằm chuyển hướng xuất khẩu" do căng thẳng và rào cản thương mại gia tăng ở phương Tây.

Các nhà cung cấp vật liệu và sản phẩm dùng trong xây dựng, bao gồm thép, máy móc và hóa chất, đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự sụp đổ của ngành phát triển bất động sản Trung Quốc.

Các chuyên gia cho rằng, rất nhiều việc làm của Trung Quốc bị ràng buộc trong các ngành công nghiệp này. Nếu các nhà sản xuất này không thể xuất khẩu sản lượng dư thừa của họ, điều đó sẽ dẫn đến thua lỗ cho các công ty vốn đã không có lãi, và nó sẽ dẫn đến tình trạng thất nghiệp tràn lan. Để ngăn chặn điều này xảy ra và ảnh hưởng đến vị thế của chính họ, chính quyền địa phương ở Trung Quốc đang nỗ lực hết sức để hỗ trợ các nhà xuất khẩu và duy trì tăng trưởng kinh tế địa phương. Nhưng các công ty Đông Nam Á cảm thấy như họ đang phải chịu chi phí để duy trì hoạt động của các nhà máy Trung Quốc.

Năm ngoái, hơn 1.300 nhà máy đóng cửa tại Thái Lan, tăng 60% so với năm trước. Theo Bộ Công nghiệp Thái Lan, từ tháng 1 đến tháng 5/2024, thêm 500 nhà máy đóng cửa, khiến 15.342 người mất việc.

Thép là ngành công nghiệp bị ảnh hưởng nhiều nhất của Thái Lan. Dưới sự tấn công của sản lượng giảm giá của Trung Quốc, sản lượng trong nước của Thái Lan đã giảm 497.000 tấn, tương đương 7%, vào năm ngoái. Nhà sản xuất thép cán nóng GJ Steel, một đơn vị của Nippon Steel, đã chứng kiến ​​khoản lỗ trong quý đầu tiên tăng 62,5% so với cùng kỳ năm trước lên 52 triệu baht. Khoản lỗ tại G Steel, một công ty con khác của Nippon Steel tại Thái Lan, đã tăng gấp ba lần lên 204 triệu baht từ 64 triệu baht.

Theo tính toán của Trung tâm Tình báo Kinh tế thuộc Ngân hàng Thương mại Siam, cứ 100.000 tấn thép bị mất của Thái Lan sẽ làm giảm 0,2% GDP của nước này. Ông Wirote Rotewatanachai, chủ tịch Viện Sắt thép Thái Lan, cho biết sự sụp đổ của hoạt động sản xuất thép trong nước sẽ gây ra rủi ro cho an ninh quốc gia trong thời điểm xảy ra xung đột địa chính trị.

Việc Trung Quốc chuyển hướng sản xuất dư thừa không chỉ làm giảm doanh thu trong nước của các công ty Đông Nam Á. Ông Varma của Nomura chỉ ra rằng hàng xuất khẩu rẻ hơn của Trung Quốc cũng có thể khiến các nhà xuất khẩu Đông Nam Á mất doanh số tại các thị trường nước ngoài khác.

Hàng giá rẻ được “tiếp sức” bởi các sàn thương mại điện tử

Hàng hoá giá rẻ, hàng giảm giá có nguồn gốc từ Trung Quốc vẫn ngày một gia tăng, nó tiếp tục chinh phục nhiều thị trường trong khu vực. Có được điều đó cũng bởi nhờ sự “tiếp sức” đắc lực của hệ thống thương mại trực tuyến.

Sự phát triển của các nền tảng thương mại điện tử như Shopee của Singapore, Lazada thuộc sở hữu của Alibaba và TikTok Shop của ByteDance rõ ràng đã mang đến cho các nhà xuất khẩu Trung Quốc một cầu nối mới để tiếp cận những khách hàng Đông Nam Á đang tìm kiếm những món hời nhất.

Theo số liệu từ công ty tư vấn Momentum Works của Singapore, năm 2023, các nền tảng thương mại điện tử trong khu vực Đông Nam Á đã xử lý doanh số bán hàng trị giá 114,6 tỷ USD, tăng 15% so với năm trước.

"Kênh phân phối lớn nhất cho các doanh nghiệp Trung Quốc là Lazada hoặc Shopee. Với hai kênh phân phối này, họ thậm chí không cần phải đăng ký công ty tại Thái Lan", ông Chaovalit Pakpianthakolphol, chủ tịch ban xúc tiến xuất khẩu SME của Liên đoàn Công nghiệp Thái Lan cho biết.

Trong khi đó, chủ tịch Liên đoàn Công đoàn Lao động Quốc gia Indonesia, ông Ristadi, cho biết: "Hàng hóa Trung Quốc liên tục chất đống trên cả thị trường truyền thống và trực tuyến của chúng tôi".

Tương tự, chủ tịch Hiệp hội doanh nghiệp vừa và nhỏ Malaysia, ông William Ng, cho rằng mức thuế 10% mà nước ông áp dụng vào tháng 1 không có nhiều tác động đến dòng hàng nhập khẩu giá rẻ từ Trung Quốc.

Điều đáng chú ý là mức thuế VAT 7% mới của Thái Lan đối với các giao dịch mua nhỏ đầu vào áp dụng cho hàng hóa được vận chuyển qua các khu thương mại tự do của nước này. Từ năm 2010, hàng hóa được đưa vào thông qua các khu thương mại tự do này đã được Hiệp định thương mại tự do ASEAN - Trung Quốc bảo vệ khỏi thuế.

Hiệp ước này được cho là có lợi cho các công ty Đông Nam Á sản xuất hàng hóa sử dụng các sản phẩm trung gian của Trung Quốc. Trong khi nhiều người kỳ vọng rằng các doanh nghiệp vừa và nhỏ ASEAN có thể bị ảnh hưởng tiêu cực do nới lỏng các hạn chế đối với hàng nhập khẩu của Trung Quốc trong ngắn hạn, thì thỏa thuận này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy các lô hàng nông sản và đầu vào công nghiệp từ Đông Nam Á hướng lên phía bắc.

Năm 2022, Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực, được ký kết bởi 10 thành viên ASEAN cũng như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và New Zealand, đã tiếp tục hạ thấp rào cản đối với hàng nhập khẩu của Trung Quốc vào Đông Nam Á. Hiệp định đặt ra các quy tắc về thương mại điện tử và bảo vệ sở hữu trí tuệ nhưng không có điều khoản nào hạn chế trợ cấp của chính phủ cho các ngành công nghiệp xuất khẩu.

Các vấn đề đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ bắt đầu từ FTA ASEAN - Trung Quốc, và sau đó là RCEP. Theo các chuyên gia kinh tế, chúng ta phải xem xét những lợi ích tích cực và tác động tiêu cực đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ và các sản phẩm nông nghiệp.

Liên quan đến hàng hoá giá rẻ từ Trung Quốc tại Việt Nam, mới đây, PV Thương Trường đã thực hiện một cuộc khảo sát thực tế tại các sàn thương mại điện tử, và nhận thấy người tiêu dùng rất dễ dàng tiếp cận các hàng hoá có giá siêu rẻ. Một cái ốp lưng điện thoại thông minh bằng silicon hiện có thể được mua trên Lazada chỉ trong khoảng giá từ hơn 8.000 – 35.000 đồng. Thậm chí các sản phẩm kính thời trang, kính cận được bán trên nền tảng TikTok cũng chỉ có giá bán dao động trong khoảng từ 35.000 – hơn 100.000 đồng... Đây là mức giá siêu rẻ so với mặt bằng giá chung của các sản phẩm này trên thị trường.

Các quốc gia châu Á khác ngoài ASEAN cũng đang phải vật lộn với những vấn đề tương tự. Nền kinh tế số 1 thế giới như Hoa Kỳ và các quốc gia châu Âu cũng đang thực thi nhiều biện pháp nhằm hạn chế tối đa hàng hoá giá rẻ từ Trung Quốc.

Minh Đức