Phát triển bền vững không chỉ đơn thuần là chạy theo mục tiêu lợi nhuận kinh tế, muốn phát triển bền vững để tham gia vào “sân chơi” quốc tế ngoài tiềm lực các doanh nghiệp phải đạt được các tiêu chí cốt lõi như tuân thủ pháp luật, giải quyết việc làm, đóng góp vào ngân sách và đặc biệt là hoạt động xã hội.
Doanh nghiệp không chỉ vì lợi nhuận
Ngày nay nhiều doanh nghiệp tại Việt Nam đang lựa chọn con đường phát triển bền vững bằng việc gắn hoạt động kinh doanh với trách nhiệm cộng đồng và hoạt động xã hội, tăng cường vai trò trong các hoạt động an sinh. Một mô hình doanh nghiệp xã hội vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa góp phần giải quyết các vấn đề xã hội, cộng đồng và môi trường, trở thành lời giải cho bài toán phát triển bền vững trong bối cảnh hội nhập toàn cầu.
Theo đó, Luật Doanh nghiệp 2020 đã định nghĩa về doanh nghiệp xã hội là tổ chức được thành lập để giải quyết vấn đề xã hội, môi trường vì lợi ích cộng đồng; dùng ít nhất 51% lợi nhuận để tái đầu tư cho mục tiêu đăng ký. Theo đó, doanh nghiệp xã hội vừa vận hành theo nguyên tắc thị trường như doanh nghiệp thông thường, vừa mang sứ mệnh xã hội như tổ chức phi lợi nhuận.
Doanh nghiệp xã hội - trách nhiệm cộng đồng
Doanh nghiệp xã hội đã xuất hiện từ nhiều thập kỷ tại các nước trên thế giới như: châu Âu với mô hình hợp tác xã xã hội, hay ở Mỹ với phong trào kinh doanh vì cộng đồng. Còn tại Việt Nam chính thức ghi nhận doanh nghiệp xã hội trong Luật từ năm 2014 và đến nay, cả nước có khoảng hơn 1.000 doanh nghiệp xã hội đang hoạt động (theo ước tính của Bộ Kế hoạch và Đầu tư nay là Bộ Tài chính và Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc).
Theo đó, doanh nghiệp xã hội đem lại giá trị kép về cả kinh tế và xã hội hay nói cách khác là đem lại lợi nhuận và mang sứ mệnh với trách nhiệm xã hội. Trong đó, với vai trò làm kinh tế, doanh nghiệp này vận hành như một doanh nghiệp đơn thuần bằng việc tạo công ăn việc làm, đóng thuế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, tham gia vào chuỗi sản xuất và hội nhập vào sân chơi quốc tế.
Nhưng đúng với cái tên và sứ mệnh của mình - Doanh nghiệp xã hội, đóng vai trò quan trọng trong giải quyết các vấn đề như xóa đói giảm nghèo, hỗ trợ nhóm yếu thế, bảo vệ môi trường, phát triển cộng đồng. Thông qua việc tạo thêm việc làm, tạo thu nhập, thực hiện nộp ngân sách nhà nước và các hoạt động an sinh xã hội khác.
Theo nghiên cứu của Trung tâm Hỗ trợ sáng kiến phục vụ cộng đồng, trung bình mỗi doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam tạo hằng trăm việc làm ổn định cho các nhóm dễ bị tổn thương như người khuyết tật, phụ nữ đơn thân, thanh niên có hoàn cảnh khó khăn. Nhiều doanh nghiệp hộ trợ còn hỗ trợ trực tiếp hàng nghìn người hưởng lợi gián tiếp từ các dự án giáo dục, y tế, môi trường. Trong khi có tới gần 50% doanh nghiệp xã hội tại Việt Nam do phụ nữ lãnh đạo, cao hơn nhiều so với tỷ lệ 27% ở khu vực doanh nghiệp nói chung. Đặc biệt là hơn 70% doanh nghiệp xã hội có hoạt động bảo vệ môi trường, từ tái chế rác thải, sản xuất xanh đến thúc đẩy tiêu dùng bền vững.
Từ những mô hình truyền cảm hứng như: Biến bếp ăn thành lớp học; nghệ thuật thay đổi cuộc đời; biến rác thành việc làm;… Đây là những mô hình doanh nghiệp xã hội nổi tiếng không chỉ vì cung cấp miễn phí kỹ năng nghề mà còn kỹ năng sống, ngoại ngữ, với những sản phẩm nghệ thuật, cải thiện môi trường sống, giúp người lao động thoát nghèo bền vững, tự khẳng định giá trị bản thân. Cho thấy, doanh nghiệp hoàn toàn có thể kinh doanh bền vững mà không bỏ quên cộng đồng, xã hội và khẳng định doanh nghiệp xã hội không chỉ tạo ra lợi ích kinh tế, mà còn thúc đẩy bình đẳng giới, công bằng xã hội, phát triển bền vững.
Vẫn gian nan trên con đường phát triển
Mặc dù nhiều tiềm năng phát triển và cống hiến, các doanh nghiệp xã hội ở Việt Nam hiện vẫn đối diện nhiều khó khăn. Bởi khung pháp lý chưa hoàn thiện Luật Doanh nghiệp 2020 có quy định về doanh nghiệp xã hội nhưng thiếu hướng dẫn cụ thể về ưu đãi thuế, tín dụng, đất đai. Nhiều doanh nghiệp xã hội đăng ký dưới dạng Công ty Trách nhiệm hữu hạn hoặc hợp tác xã để dễ vận hành, dẫn đến thiếu dữ liệu thống kê chính thức.
Đặc biệt, các doanh nghiệp xã hội có nguồn vốn hạn chế, theo khảo sát của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc thì có hơn 60% doanh nghiệp xã hội gặp khó khi tiếp cận vốn vay từ ngân hàng vì không có tài sản thế chấp và dòng tiền ổn định. Các quỹ đầu tư tác động ở Việt Nam còn ít, chưa đủ để đáp ứng nhu cầu cấp vốn cho các doanh nghiệp này. Thêm vào đó, hiện nay thị trường chưa thực sự rộng mở
Người tiêu dùng Việt Nam vẫn chú trọng giá cả, ít quan tâm đến yếu tố trách nhiệm xã hội trong sản phẩm/dịch vụ, đây là một điều khiến doanh nghiệp xã hội khó mở rộng quy mô. Nhân lực thiếu kỹ năng kép doanh nghiệp xã hội cần nhân sự vừa am hiểu quản trị kinh doanh, vừa có tâm huyết xã hội. Tuy nhiên, nguồn nhân lực này ở Việt Nam còn rất hạn chế.
Sự lớn mạnh của các doanh nghiệp xã hội có ý nghĩa quan trọng đối với phát triển bền vững và cộng đồng xã hội trong xóa nghèo, bình đẳng giới, việc làm bền vững và tăng trưởng kinh tế, tiêu dùng và sản xuất bền vững và bảo vệ môi trường. Muốn doanh nghiệp xã hội phát triển, cần sự chung tay của Nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp và xã hội. Nhiều giải pháp đã được đưa ra, trong đó tập trung vào những giải pháp “then chốt” nhằm tạo bệ đỡ cho doanh nghiệp xã hội như: Ban hành cơ chế ưu đãi thuế, tín dụng xanh, đấu thầu công dành riêng cho doanh nghiệp thuộc nhóm này.
Bên cạnh đó, khuyến khích nhà đầu tư tư nhân, tổ chức quốc tế tham gia, xây dựng quỹ hỗ trợ. Tăng cường truyền thông và giáo dục tiêu dùng bền vững, đồng thời khuyến khích người dân ủng hộ sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp xã hội. Đẩy mạnh chuyển đổi số nhằm giúp mở rộng thị trường qua thương mại điện tử, minh bạch hóa tác động xã hội, thu hút nhà đầu tư. Doanh nghiệp xã hội cũng cần chủ động hợp tác với doanh nghiệp lớn, tổ chức phi chính phủ, chính quyền địa phương để mở rộng ảnh hưởng.
Sự phát triển của doanh nghiệp xã hội còn góp phần tái định nghĩa thành công doanh nghiệp, không chỉ đo bằng lợi nhuận, mà còn bằng tác động xã hội và môi trường. Doanh nghiệp xã hội chính là minh chứng rõ nét rằng kinh doanh và trách nhiệm cộng đồng không loại trừ nhau. Ngược lại, khi biết kết hợp hài hòa, doanh nghiệp vừa có thể tồn tại vững vàng trên thị trường, vừa để lại dấu ấn tích cực cho cộng đồng.
Trong kỷ nguyên phát triển bền vững, doanh nghiệp xã hội cần được nhìn nhận không chỉ như “người đi tiên phong” mà còn là lực lượng quan trọng song hành cùng Nhà nước và xã hội trong công cuộc xây dựng một nền kinh tế xanh, công bằng và nhân văn. Đây cũng là xu hướng tất yếu khi Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bao trùm./.
Hải Bình