Hàng nghìn tỷ đồng dự kiến dịch chuyển trong kỳ tái cơ cấu ETF tháng 9, đúng thời điểm Việt Nam bước vào lộ trình nâng hạng FTSE. Dòng tiền này có thể khuấy động thanh khoản, nhưng chưa chắc tạo thành xu hướng bền vững.
Tháng 9/2026 đang trở thành một trong những thời điểm đáng chú ý nhất của thị trường chứng khoán Việt Nam khi nhiều dòng vốn ETF cùng lúc chuyển động. Các quỹ ngoại tái cơ cấu danh mục, trong khi các quỹ thụ động mô phỏng bộ chỉ số FTSE Global Equity Index Series (FTSE GEIS) chuẩn bị giải ngân khi Việt Nam chính thức bước vào quá trình chuyển từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp.
Theo Chứng khoán VPS, tổng dòng vốn thụ động có thể phân bổ vào chứng khoán Việt Nam trong toàn bộ quá trình chuyển đổi lên tới gần 2,4 tỷ USD. Tuy nhiên, phần giải ngân ngay trong đợt đầu tháng 9 chỉ khoảng 10%, tương đương 240 triệu USD. Đặt ra một câu hỏi đáng chú ý khi thanh khoản tăng trong mùa ETF là dấu hiệu của một chu kỳ tiền mới hay chỉ là sự gia tăng giao dịch mang tính kỹ thuật.
Thị trường chứng khoán Việt Nam chuyển động (ảnh: Đinh Phương)
Hàng nghìn tỷ cùng lúc “đổi chỗ”
Ngày 7/9, thị trường đã cho thấy sự giằng co mạnh khi VN-Index đảo chiều giảm 31,44 điểm, tương đương 1,7%, xuống còn 1.821,64 điểm. Thanh khoản trên ba sàn đạt hơn 18.238 tỷ đồng, với hơn 711 triệu cổ phiếu được chuyển nhượng; khối ngoại bán ròng trên 454 tỷ đồng.
Diễn biến này cho thấy thanh khoản trên thị trường vẫn ở mức cao, nhưng dòng tiền chưa đồng nghĩa với trạng thái tích cực. Khi lực bán xuất hiện đồng thời ở nhóm vốn hóa lớn, thanh khoản cao thậm chí có thể phản ánh quá trình phân phối hoặc cơ cấu danh mục hơn là dòng tiền mới thực sự gia nhập thị trường.
Đáng chú ý, ngày 21/9 là thời điểm các thay đổi trong bộ chỉ số FTSE mới có hiệu lực. SSI Research trước đó dự báo trong kỳ FTSE Vietnam 30, VPB, MCH, VPL, ACB và FPT có thể được thêm vào, trong khi KBC, VND, VCI và KDH có khả năng bị loại.
Theo ước tính của SSI, lực mua có thể tập trung vào VPB với khoảng 21,9 triệu cổ phiếu, ACB khoảng 16 triệu cổ phiếu, FPT 7,7 triệu cổ phiếu, MCH 2,4 triệu và VPL 2,3 triệu cổ phiếu. Ở chiều ngược lại, VND có thể chịu áp lực bán khoảng 10 triệu cổ phiếu, VCI 8,6 triệu, KDH 5,2 triệu và KBC 4,3 triệu cổ phiếu. Những con số này đủ lớn để tạo ra biến động đáng kể tại từng mã, đặc biệt trong các phiên cuối cùng trước khi danh mục mới chính thức có hiệu lực.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa dòng tiền bắt buộc theo chỉ số và dòng tiền chủ động đánh giá triển vọng doanh nghiệp. Một quỹ ETF phải mua cổ phiếu khi cổ phiếu được đưa vào rổ và bán khi cổ phiếu bị loại, bất kể trong ngắn hạn doanh nghiệp có thay đổi cơ bản hay không.
Vì vậy, một cổ phiếu được ETF mua mạnh không đồng nghĩa giá trị nội tại của doanh nghiệp lập tức tăng lên; ngược lại, cổ phiếu bị bán mạnh cũng chưa chắc phản ánh triển vọng kinh doanh xấu đi.
VPS cho rằng việc nhiều quỹ ETF đồng loạt cơ cấu trong tháng 9, cùng thời điểm các quỹ mô phỏng FTSE GEIS bắt đầu giải ngân, có thể khiến thanh khoản và giá cổ phiếu biến động đáng kể, nhất là tại nhóm vốn hóa lớn và những cổ phiếu có tỷ trọng cao trong danh mục.
Đáng chú ý hơn, ACBS ước tính riêng 27 cổ phiếu Việt Nam thuộc các nhóm vốn hóa lớn, vừa và nhỏ có thể được các quỹ thụ động mua ròng khoảng 5.588 tỷ đồng, tương đương khoảng 216 triệu USD.
“Nhiễu” ngắn hạn hay bước đệm cho dòng vốn dài hạn
Điểm khác biệt của tháng 9 năm nay nằm ở chỗ hoạt động ETF không diễn ra đơn độc. Nó nằm trong một quá trình lớn hơn: Việt Nam chính thức bước vào lộ trình nâng hạng FTSE từ ngày 21/9.
Theo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, quá trình đưa cổ phiếu Việt Nam vào các bộ chỉ số toàn cầu của FTSE được thực hiện theo 4 giai đoạn, bắt đầu từ tháng 9/2026 và hoàn tất vào tháng 9/2027. Tỷ trọng phân bổ lần lượt là 10%, 20%, 35% và 35%.
Điều này có ý nghĩa quan trọng đối với việc đánh giá thanh khoản. Nếu chỉ nhìn vào một vài phiên cuối kỳ cơ cấu, nhà đầu tư rất dễ nhầm lẫn giữa thanh khoản kỹ thuật và sự thay đổi về chất của dòng vốn.
Theo ông Phạm Lưu Hưng - Kinh tế trưởng SSI, dòng vốn từ các quỹ thụ động sẽ bắt đầu giải ngân từ tháng 9/2026 nhưng không diễn ra cùng một thời điểm. Đợt đầu có quy mô tương đối hạn chế; quan trọng hơn là việc Việt Nam mở cửa hệ sinh thái nhà đầu tư toàn cầu.
Đây cũng là lý do cơ quan quản lý không coi thanh khoản tăng đột biến trong một vài phiên là mục tiêu cuối cùng. Theo Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, việc nâng hạng được kỳ vọng góp phần thu hút dòng vốn quốc tế quy mô lớn, nâng thanh khoản và củng cố vị thế của thị trường Việt Nam; nhưng quá trình phân bổ vốn được chia thành nhiều giai đoạn nhằm bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra trật tự và duy trì thanh khoản thị trường.
Ở góc độ doanh nghiệp, việc được đưa vào các bộ chỉ số quốc tế cũng mở rộng khả năng tiếp cận nguồn vốn mới. Đại diện SHB thông tin việc cổ phiếu ngân hàng này được đưa vào FTSE Global All Cap mở ra cơ hội tiếp cận dòng vốn từ các quỹ ETF và quỹ chỉ số toàn cầu, đồng thời phản ánh việc doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí về quy mô, thanh khoản và minh bạch thông tin theo chuẩn FTSE.
Tuy nhiên, chính doanh nghiệp cũng sẽ phải đối diện với một yêu cầu cao hơn: không thể chỉ dựa vào “hiệu ứng ETF”. Khi thị trường được mở rộng cho dòng vốn quốc tế, tiêu chuẩn về quản trị, công bố thông tin, thanh khoản và khả năng đáp ứng các chuẩn mực quốc tế sẽ ngày càng khắt khe.
Quan điểm này cũng phù hợp với định hướng của Hiệp hội Kinh doanh Chứng khoán Việt Nam. Trước thềm nâng hạng, ông Phan Quốc Huỳnh, Phó Chủ tịch thường trực Hiệp hội, từng đánh giá việc nâng hạng sẽ tạo điều kiện thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài lớn hơn và nâng hiệu quả huy động vốn qua thị trường chứng khoán.
Do đó, câu chuyện ETF tháng 9 nên được nhìn theo hai lớp. Lớp thứ nhất là hiệu ứng kỹ thuật, tạo ra các phiên giao dịch lớn, giá cổ phiếu biến động mạnh và thanh khoản tăng đột biến. Lớp thứ hai mới quan trọng hơn: liệu sau khi các quỹ hoàn tất tái cơ cấu, dòng tiền có tiếp tục ở lại hay không.
Là phép thử đối với chất lượng của thị trường, nếu thanh khoản chỉ tăng mạnh trong các phiên cơ cấu rồi nhanh chóng suy giảm, tác động chủ yếu vẫn là kỹ thuật. Nhưng nếu thanh khoản duy trì ở mức cao, khối ngoại giảm bán ròng, tỷ trọng giao dịch của tổ chức tăng và dòng tiền tiếp tục hướng vào các doanh nghiệp có nền tảng tốt, khi đó ETF có thể trở thành một trong những chất xúc tác cho sự thay đổi dài hạn.
Diễn biến phiên 7/9 cho thấy chưa thể kết luận sớm. VN-Index giảm mạnh dù thanh khoản vẫn ở mức cao, trong khi khối ngoại tiếp tục bán ròng. Đây là dấu hiệu cho thấy dòng tiền trên thị trường vẫn đang phân hóa và tâm lý nhà đầu tư chưa hoàn toàn đồng thuận.
ETF có thể tạo ra những phiên giao dịch “khổng lồ”, nhưng không phải mọi đồng tiền được giao dịch đều là dòng vốn mới. Tháng 9/2026 vì vậy sẽ là phép thử để thị trường phân biệt giữa thanh khoản do tái cơ cấu và thanh khoản đến từ sự thay đổi thực chất của cấu trúc nhà đầu tư. Nếu tận dụng được cú hích ETF để hình thành dòng vốn dài hạn, nâng hạng FTSE sẽ không chỉ tạo thêm vài phiên sôi động, mà có thể mở ra một mặt bằng thanh khoản và chất lượng dòng tiền mới cho chứng khoán Việt Nam.
Phượng Hòa