EVN báo lỗ 'đậm', giá điện sẽ tăng theo cơ chế thị trường?

Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) dự kiến lỗ 31.000 tỷ đồng trong năm 2022. Năm 2023 nếu giá bán lẻ điện không được điều chỉnh, EVN cho rằng sẽ tiếp tục lỗ. Từ đó, EVN kiến nghị áp dụng cơ chế thị trường cho giá điện như xăng, dầu. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, EVN cần phải làm rõ ràng khoản lỗ trên 31.000 tỷ đồng là ở khâu nào, do ai, để điều chỉnh và tìm giải pháp.

Nhiều năm lãi lớn, EVN bất ngờ báo lỗ "đậm"

Mới đây, Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp đã tổ chức hội nghị tổng kết công tác năm 2022, phương hướng nhiệm vụ năm 2023. Theo tổng kết, năm 2022, tổng lợi nhuận trước thuế của 18 tập đoàn, tổng công ty thuộc Ủy ban quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp ước đạt 39.219 tỷ đồng, vượt 73% kế hoạch và bằng 117% so với năm 2021. Trong đó, một số tập đoàn tiêu biểu hoàn thành vượt mức rất cao so với kế hoạch như PVN, VIMC...

Tuy nhiên, bên cạnh những doanh nghiệp hoàn thành vượt mức kế hoạch đề ra, nổi cộm Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) dự kiến lỗ “đột biến” 31.000 tỷ đồng.

Giải trình về khoản lỗ khủng trong năm 2022, ông Trần Đình Nhân, Tổng Giám đốc EVN cho biết 2022 là một năm hết sức khó khăn đối với EVN và các đơn vị thành viên. Doanh thu toàn tập đoàn năm 2022 ước đạt 460.730 tỷ đồng, tăng 4,31% so năm 2021 và vượt kế hoạch năm. Doanh thu công ty mẹ EVN ước đạt 385.300 tỷ đồng, đạt 101% kế hoạch và tăng 11,28% so năm 2021. Giá trị nộp ngân sách năm 2022 toàn tập đoàn ước đạt 22.500 tỷ đồng. Tuy nhiên, do biến động giá nhiên liệu (than, dầu, khí) thế giới làm cho chi phí mua điện của EVN tăng rất cao, ảnh hưởng đến kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh năm 2022, theo đó lợi nhuận dự kiến ấm 31.360 tỷ đồng.

Công ty mẹ EVN lỗ do nguyên nhân khách quan ảnh hưởng trực tiếp từ việc tăng giá đầu vào của chi phí nhiên liệu, đồng thời EVN trích lập dự phòng cho khoản lỗ của các công ty con. EVN đã báo cáo Chính phủ, Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp và các Bộ ngành cho điều chỉnh giá điện trong năm 2022 để có thể cân đối tài chính của EVN trong những năm tới.

“Chúng tôi đạt kế hoạch sản lượng, doanh thu nhưng kết quả kinh doanh vẫn lỗ. Hiện nay, giá than nhập khẩu tăng 6 lần so với đầu năm 2021 và tăng 3 lần so với đầu năm 2022. Việc tăng thêm này khiến chi phí của EVN tăng lên 47.000 tỷ đồng trong năm 2022. Giá khí ăn theo giá dầu tăng 5.500 tỷ đồng. Hiện nay, mỗi kWh điện bán ra EVN lỗ 180 đồng”, ông Trần Đình Nhân cho biết.

Trước đó, theo báo cáo tài chính của công ty mẹ và báo cáo tài chính hợp nhất được EVN công bố cho thấy, 6 tháng đầu năm 2022 EVN cũng đã báo lỗ sau thuế hợp nhất 16.586 tỷ đồng. Cụ thể, đến 6 tháng đầu năm 2022, doanh thu EVN đạt hơn 221 nghìn tỷ đồng, tiếp tục tăng trưởng hơn 4% so với cùng kỳ. Nhưng giá vốn bán hàng của doanh nghiệp này lại tăng hơn 225,4 nghìn tỷ đồng, khiến ghi nhận lỗ gộp từ bán hàng, dịch vụ là hơn 4,2 nghìn tỷ đồng.

Khoản lỗ từ hoạt động kinh doanh của EVN nửa đầu năm nay là hơn 12,6 nghìn tỷ đồng, trong khi năm ngoái lãi trên 10 nghìn tỷ đồng. Báo cáo tài chính của công ty mẹ cũng ghi nhận doanh thu gần 189,2 nghìn tỷ đồng, còn lỗ sau thuế hơn 17.358 tỷ đồng. Sau khi trừ các chi phí tài chính, bán hàng, quản lý... EVN ghi nhận lỗ sau thuế hợp nhất hơn 16.586 tỷ đồng.

Đây là kết quả gây bất ngờ, bởi các năm gần đây EVN chưa từng thua lỗ, thậm chí lợi nhuận còn liên tục tăng giai đoạn 5 năm vừa qua. Cụ thể, năm 2017 và 2018 EVN lãi 6,6 - 6,8 nghìn tỷ đồng. Sang năm 2019, lợi nhuận tăng gấp rưỡi lên 9,7 nghìn tỷ đồng. Hai năm 2020 và 2021, lợi nhuận EVN tăng mạnh lên tương ứng 14,5 và 14,7 nghìn tỷ đồng.

Về doanh thu, báo cáo của EVN cho thấy doanh thu cũng tăng đều đặn qua từng năm, từ mức 295 nghìn tỷ đồng năm 2017 lên 426 nghìn tỷ đồng năm 2021.

Giá điện liệu có tăng theo cơ chế thị trường?

Từ thực tế thua lỗ năm 2022, EVN kiến nghị Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước chính thức xác nhận EVN lỗ do nguyên nhân khách quan. Năm 2023 nếu không được điều chỉnh giá bán lẻ điện, EVN tiếp tục lỗ.

Để đảm bảo thực hiện tốt các mục tiêu, nhiệm vụ kế hoạch năm 2023 và các năm tiếp theo, EVN đề nghị Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp tiếp tục báo cáo và kiến nghị Thủ tướng về việc sớm áp dụng cơ chế thị trường đối với hoạt động điện lực, kịp thời điều chỉnh giá điện khi các yếu tố đầu vào thay đổi. EVN kiến nghị Uỷ ban Quản lý vốn Nhà nước chỉ đạo Tập đoàn Than và Khoáng sản Việt Nam tăng cường khai thác than trong nước để cung cấp đủ than cho các nhà máy nhiệt điện. Uỷ ban có giải pháp để giảm giá than bán cho sản xuất điện theo đúng chỉ đạo của Thủ tướng.

Tại Hội nghị triển khai Quyết định số 1479/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ và Kế hoạch huy động các nguồn lực của các Tập đoàn, Tổng công ty tham gia các hoạt động, dự án đóng góp vào chương trình phục hồi và phát triển kinh tế xã hội, ông Trần Đình Nhân - Tổng giám đốc EVN nêu hàng loạt nguyên nhân dẫn tới lợi nhuận âm của Tập đoàn như giá chi phí đầu vào, giá khí, giá dầu, giá than tăng đều tăng so với đầu năm 2021, đồng thời nhấn mạnh vào việc giá bán điện vẫn giữ bình ổn từ suốt năm 2019 đến nay.

Để đóng góp hiệu quả vào chương trình phục hồi và phát triển kinh tế xã hội, lãnh đạo EVN kiến nghị áp dụng cơ chế thị trường cho giá điện. Cụ thể, khi các yếu tố đầu vào tăng thì giá điện tăng và ngược lại một cách kịp thời theo một cơ chế tự động, tương tự như cơ chế điều chỉnh giá xăng dầu.

Liên quan đến nội dung này, chuyên gia kinh tế TS. Đinh Trọng Thịnh, Học viện Tài chính thẳng thắn chia sẻ với báo chí, báo cáo về khoản lỗ của Tập đoàn Điện lực Việt Nam là chưa thỏa đáng, không minh bạch khi không nêu rõ được các khoản lỗ đến từ khâu nào, có phải lỗ chỉ đến do giá nhiên liệu nhập khẩu cho phát điện hay còn có cả lỗ do công tác quản lý yếu kém!? EVN cần công khai các chi phí cũng như giá thành sản xuất điện từ các nguồn thủy điện, nhiệt điện, năng lượng tái tạo để cơ quan quản lý nhà nước và người dân dễ dàng thấy khoản lỗ này đến từ đâu. Nếu chỉ với một thông báo đơn giản hoạt động trong 1 năm lỗ tới mấy chục nghìn tỷ đồng sẽ dễ khiến xã hội hoang mang.

“EVN cần phải làm rõ ràng khoản lỗ trên 31.000 tỷ đồng là ở khâu nào? Do ai? Do giá mua điện cao khiến kinh doanh bị lỗ, hay lỗ do quá trình truyền tải gây thất thoát lớn hoặc khâu phân phối gây tổn hao và có hay không công tác quản lý yếu kém… Mặc dù đã nhiều năm giá điện không tăng trong khi nhiều mặt hàng khác đã tăng, nhưng EVN vẫn cần phải rõ ràng, công khai minh bạch các số liệu để thấy, về mặt kinh doanh đơn vị này dù đã tính toán đúng, tính toán đủ nhưng do chi phí cao khiến lợi nhuận giảm. Khi hội đủ các yếu tố cần thiết, EVN muốn đề xuất tăng giá điện chắc sẽ không có ai thắc mắc”, TS. Đinh Trọng Thịnh đánh giá.

Về việc EVN đưa thông tin so sánh về giá điện của Việt Nam với nhiều quốc gia trên thế giới, ông Thịnh nhận xét rằng, trong khi giá thành sản xuất điện của EVN năm 2022 như thế nào vẫn chưa ai rõ, việc so sánh khập khiễng về giá điện như vậy phải chăng có tính hàm ý cho ngành điện sớm được tăng giá.

Trong khi giá điện Việt Nam thấp so với các nước châu Âu ở thời điểm này là đương nhiên, khi các quốc gia trong khu vực này đã loại bỏ điện hạt nhân, bỏ điện than và chỉ tập trung vào nguồn điện khí và điện dầu. Bối cảnh hiện nay, khi nguồn khí đốt tại các quốc gia châu Âu đang bị cấm vận bởi Nga khiến giá khí đốt tăng vọt; Giá dầu còn cao hơn giá xăng nên không dễ chịu gì khi so sánh như vậy. Ngay cả khi so sánh giá điện Việt Nam với Thái Lan cũng đã là khập khiễng bởi cơ cấu giá điện của Thái Lan cũng khác so với Việt Nam.

Đối với đề xuất của lãnh đạo EVN về cơ chế tăng - giảm giá điện như giá xăng, dầu, TS. Đinh Trọng Thịnh cho rằng, đây là đề xuất “bất khả thi”, bởi giá điện với giá xăng, dầu hoàn toàn khác nhau. Nếu giá xăng, dầu trong nước phụ thuộc vào giá xăng dầu thế giới và mô hình kinh doanh xăng, dầu khác với kinh doanh điện nên xăng dầu có cường độ điều chỉnh giá ngắn thì giá điện lại liên quan đến nhiều yếu tố khác như sản xuất kinh doanh, nhập khẩu, đầu ra đầu vào, giá bán, giá mua từ đó mới hình thành giá điện bình quân và giá bán điện. Do vậy, hạch toán được giá thành điện để điều chỉnh theo cường độ nhanh, chu kỳ điều chỉnh ngắn như giá xăng dầu đã là điều không tưởng.

“Hiện nay EVN vẫn mua điện với 1 mức giá nhưng khi bán ra lại có nhiều mức giá, không hiểu khoản chênh lệch này được sử dụng để làm gì và ai được hưởng, trong khi EVN chỉ là 1 doanh nghiệp không có quyền để sử dụng chênh lệch đó. Đồng ý rằng việc tính giá cao giúp tiết kiệm điện, đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia nhưng vấn đề ai sẽ được hưởng từ khoản tiết kiệm đó. Nếu nhà nước được thu để tăng thêm sản lượng điện, bảo vệ môi trường và coi đó như một loại thuế tiêu thụ đặc biệt (càng dùng nhiều càng phải trả nhiều thuế) sẽ khả thi. Còn EVN chỉ là 1 doanh nghiệp nên không có quyền thu giá điện quá cao so với giá điện bình quân để hưởng lợi, đây là điều bất hợp lý”, ông Thịnh chỉ rõ.

Góp ý cho ngành điện hiện nay để sớm triệt tiêu các khoản lỗ, TS. Đinh Trọng Thịnh cho biết, EVN nên hoạt động theo cơ chế thị trường. Căn cứ giữa giá mua và giá bán điện, đơn vị này chỉ cần bán điện theo mức giá bình quân sẽ tạo ra một được số lãi định mức. Nhà nước cần tính đúng, tính đủ cho ngành điện các chi phí sau đó áp cho doanh nghiệp một số lãi định mức, nếu doanh nghiệp làm tốt sẽ tăng số lãi này sẽ tăng lên, làm kém sẽ triệt tiêu số lãi này.

Nhận xét về đề xuất điều chỉnh giá điện như giá xăng, dầu nhiều chuyên gia cũng cho rằng, dù cùng là lĩnh vực năng lượng có sự chi phối của thị trường nước ngoài và sự điều tiết của nhà nước, song chu kỳ điều chỉnh giá điện rút ngắn như giá xăng, dầu sẽ rất khó thực hiện và không phù hợp tại thị trường Việt Nam.

Đặc biệt, khi xăng, dầu là mặt hàng tiêu thụ chậm và có thể dự trữ được, tiêu dùng được thanh toán nhanh nhưng điện lại là mặt hàng phải tiêu dùng ngay và thanh toán chậm, nếu điều chỉnh theo giá xăng, dầu giá điện sẽ khó tránh khỏi việc tăng vọt gây bất lợi cho nền kinh tế cũng như đời sống dân sinh.

Hồng Quang (t/h)