Phát triển thị trường hàng hóa phái sinh nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá, ổn định chi phí đầu vào và bảo vệ giá đầu ra.
Doanh nghiệp nhà nước được tham gia giao dịch hàng hóa phái sinh
Theo Cổng thông tin điện tử Quốc hội, ngày 15/9, tại Nhà Quốc hội, Uỷ ban Kinh tế và Tài chính tổ chức phiên họp thẩm tra sơ bộ dự án Luật Giao dịch hàng hoá phái sinh. Tại phiên họp, các đại biểu chia sẻ quan điểm về mô hình quản lý, việc phân định giữa giao dịch tài chính và hàng hóa thực tế, năng lực bảo vệ nhà đầu tư cùng cơ chế phòng ngừa rủi ro cho doanh nghiệp nhà nước và người sản xuất.
Trình bày Tờ trình dự án Luật tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh, Việt Nam là nền kinh tế có độ mở lớn với nhiều mặt hàng xuất khẩu chủ lực như gạo, cà phê, hồ tiêu, cao su... giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, lợi thế về sản lượng chưa chuyển hóa tương xứng thành khả năng tham gia xác lập giá. Doanh nghiệp trong nước vẫn phụ thuộc đáng kể vào giá tham chiếu và thanh khoản từ các sở giao dịch nước ngoài, thường ở vị thế tiếp nhận giá và chịu tác động trực tiếp khi thị trường quốc tế biến động.
Bên cạnh đó, qua rà soát 41 văn bản quy phạm pháp luật cho thấy các quy định hiện hành còn phân tán, chủ yếu ở cấp dưới luật, chưa hình thành khuôn khổ thống nhất cho toàn bộ vòng đời giao dịch từ gia nhập thị trường, tổ chức giao dịch đến thanh toán bù trừ, giao nhận hàng hóa, giám sát và xử lý rủi ro. Do đó, việc ban hành một luật chuyên ngành là đòi hỏi khách quan, cấp thiết nhằm hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá, ổn định chi phí đầu vào và bảo vệ giá đầu ra.
Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh gồm 08 chương, 54 điều, quy định các hoạt động về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh (bao gồm thị trường tập trung qua Sở giao dịch hàng hóa và thị trường phái sinh OTC), quyền và nghĩa vụ của các chủ thể, quản lý nhà nước; không điều chỉnh các sản phẩm phái sinh về chứng khoán, tiền tệ, ngoại hối, vàng và các sản phẩm thuộc lĩnh vực tài chính.
Dự thảo Luật tập trung vào tổ chức thị trường và hạ tầng cốt lõi, cho phép Sở giao dịch hàng hóa tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh trên cơ sở phân định rõ sản phẩm, tài khoản và quản trị rủi ro. Xác định Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ là hai cấu phần hạ tầng cốt lõi, trong đó Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch.
Về thị trường OTC và liên thông qua biên giới, quy định giao dịch các hợp đồng phái sinh chưa chuẩn hóa theo phương thức thỏa thuận. Đồng thời quy định cơ chế, điều kiện liên thông giữa Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước với các đối tác nước ngoài.
Quang cảnh Phiên họp (Ảnh: quochoi.vn)
Liên quan tới giao dịch của tổ chức tín dụng và doanh nghiệp nhà nước, Luật hóa quy định cho phép tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài cung ứng dịch vụ phái sinh giá hàng hóa. Đặc biệt, cho phép doanh nghiệp nhà nước giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa rủi ro phát sinh trực tiếp từ sản xuất, kinh doanh; hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa chứ không chỉ căn cứ riêng vào kết quả lãi, lỗ của giao dịch phái sinh.
Đồng thời, ưu tiên phát triển sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam (như cà phê, gạo, cao su...), niêm yết trên Sở giao dịch để từng bước hình thành giá tham chiếu nội địa.
Ngoài ra, dự thảo Luật đề cập tới tăng cường quản trị rủi ro và an toàn hệ thống. Theo đó thiết lập khung quản trị rủi ro toàn diện trước, trong và sau giao dịch; áp dụng cơ chế giám sát thời gian thực, cảnh báo sớm và các biện pháp can thiệp khẩn cấp.
Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm tại phiên họp là làm sao để công cụ phái sinh không biến thành trò chơi đầu cơ tài chính thuần túy mà phải quay trở lại phục vụ thực tiễn nền kinh tế, bảo vệ người sản xuất.
Đại biểu Phạm Thị Hồng Yến (Uỷ viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính) chia sẻ thực trạng của nông dân trồng nông sản như: thanh long, sầu riêng khi phải bán "lúa non" ngay từ đầu mùa vì thiếu vốn, chịu cảnh "được mùa mất giá, được giá mất mùa". Trong khi đó, giá trị sản phẩm nông sản tươi xuất khẩu sang các thị trường khó tính có thể chênh lệch từ 20 đến 50 lần so với giá bán tại vườn.
"Nếu phát triển được thị trường phái sinh một cách lành mạnh và công khai, chúng ta sẽ chuyển các mã hóa của hàng hóa gieo trồng hôm nay thành tài sản hình thành trong tương lai. Người sản xuất và các hợp tác xã sẽ có công cụ phòng ngừa rủi ro biến động giá ngay từ ban đầu, thẩm thấu rủi ro qua thị trường thay vì một mình chịu đựng", đại biểu Phạm Thị Hồng Yến chia sẻ.
Đại biểu đánh giá cao quy định về chính sách hỗ trợ kết nối thị trường phái sinh với chuỗi sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Tuy nhiên, đại biểu đề nghị Bộ Công Thương cần xây dựng một danh mục các mặt hàng nông sản chủ lực thế mạnh (như sầu riêng, thanh long, mắc ca) song song với gạo hay hạt tiêu để có lộ trình chuẩn hóa hợp đồng phái sinh. Đồng thời, việc chuẩn hóa chất lượng không chỉ để phục vụ xuất khẩu mà phải nâng cấp tiêu chuẩn thị trường nội địa ngang tầm quốc tế để người tiêu dùng trong nước được tiếp cận sản phẩm chất lượng cao.
Tạo công cụ phòng ngừa rủi ro về giá
Đại biểu Phạm Ngọc Lâm (Uỷ viên là ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Uỷ ban Kinh tế và Tài chính) cho rằng dự thảo Luật không nên ghi chung chung là "giao cơ quan quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh" mà cần ghi rõ tên từng Bộ chịu trách nhiệm theo tinh thần linh hoạt, "rõ người, rõ việc". Cụ thể, Bộ Công Thương quản lý về hạ tầng, vận hành thị trường và lưu thông hàng hóa; Bộ Tài chính quản lý dòng tiền, giám sát tài chính và bù trừ.
Đối với thẩm quyền của địa phương, một số ý kiến nhấn mạnh giao dịch phái sinh mang tính vĩ mô, tập trung ở Sở Giao dịch và Trung tâm thanh toán bù trừ. Cấp địa phương như UBND cấp tỉnh chỉ nên tập trung vào nhiệm vụ quản lý địa bàn, kiểm tra kho bãi, địa điểm giao nhận, kiểm định chất lượng hàng hóa và cung cấp dữ liệu, không nên giao các nhiệm vụ giám sát tài chính hay bù trừ chuyên sâu vượt quá thẩm quyền và nguồn lực.
Ghi nhận ý kiến đóng góp từ các đại biểu, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, Bộ Công Thương đang khẩn trương hoàn thiện bộ tài liệu hỏi - đáp và hệ thống slide minh họa nhằm diễn giải một cách trực quan, dễ hiểu về khái niệm, chính sách cũng như quy trình vận hành của Sở Giao dịch hàng hóa.
Theo lãnh đạo Bộ Công Thương, giao dịch hàng hóa phái sinh là một phương thức thương mại hiện đại và phức tạp. Xu hướng chuyển dịch lịch sử từ giao dịch hàng hóa thuần túy sang các sản phẩm tài chính - nhằm mục đích bảo hiểm rủi ro về giá, đảm bảo nguồn cung và tận dụng chênh lệch biến động margin - là bản chất thực tế đang diễn ra tại Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV).
Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu nêu (Ảnh: quochoi.vn)
Giải trình về phạm vi điều chỉnh và các quy định ngoại lệ trong dự thảo, Thứ trưởng chỉ ra, với lĩnh vực chứng khoán và ngân hàng đã có hệ thống pháp luật chuyên ngành điều chỉnh riêng biệt (Luật Chứng khoán điều chỉnh chứng khoán phái sinh; Luật Ngân hàng điều chỉnh giao dịch ngoại hối/tiền tệ phái sinh). Về mặt hàng vàng (kim loại quý), được quản lý theo cơ chế ngoại hối và an ninh tiền tệ quốc gia, do Ngân hàng Nhà nước Việt Nam và các tổ chức tín dụng trực tiếp quy định. Lĩnh vực điện lực do tính chất đặc thù không thể lưu trữ của điện năng, các giao dịch tương lai/phái sinh trong thị trường điện sẽ ưu tiên áp dụng theo Luật Điện lực. Trung tâm tài chính quốc tế được quy định ngoại lệ tại dự thảo luật, áp dụng các cơ chế riêng biệt (như Nghị quyết 98).
Liên quan đến mô hình tổ chức, đại diện cơ quan soạn thảo nhìn nhận thực tiễn từ Nghị định 158/2006/NĐ-CP đặt nền móng cho việc hình thành và quản lý thị trường giao dịch hàng hóa tập trung tại Việt Nam, trong đó tiêu biểu là việc thành lập Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV). Tuy nhiên, khung pháp lý không hạn chế khu vực nhà nước. Bộ Công Thương kỳ vọng các đơn vị có thể thành lập thêm Sở giao dịch, kết hợp hạ tầng logistics và trung tâm giao nhận để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh trên thị trường.
Phát biểu kết luận phiên họp, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính Đoàn Thị Thanh Mai nhấn mạnh nhóm vấn đề chính cần được quan tâm, hoàn thiện trong thời gian tới như: tiếp tục rà soát tính tương thích của dự thảo với hệ thống pháp luật hiện hành (thương mại, đầu tư, chứng khoán, tổ chức tín dụng...) và điều ước quốc tế; đẩy mạnh cắt giảm thủ tục hành chính, phân cấp phân quyền và chuyển đổi số.
Phó Chủ nhiệm Ủy ban đề nghị, việc xây dựng luật phải bám sát 5 nhóm chính sách đã được Chính phủ thông qua; tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá cho doanh nghiệp, gắn phái sinh với lưu thông hàng hóa thực tế và thiết lập cơ chế giám sát chống thao túng thị trường.
Anh Đào