Khi giá hàng hóa tăng theo 'hiệu ứng đám đông', không theo chi phí thực

Giá hàng hóa tăng theo hiệu ứng đám đông đang tạo ra một nghịch lý ngày càng rõ trên thị trường: nhiều mặt hàng thiết yếu liên tục leo thang dù chi phí đầu vào không hề biến động. Sự méo mó này không chỉ khiến người tiêu dùng chịu sức ép nặng nề mà còn làm suy yếu niềm tin vào môi trường kinh doanh.

Điều đáng nói là hiện tượng này diễn ra đúng thời điểm thị trường bán lẻ Việt Nam được đánh giá có dư địa tăng trưởng rất lớn, tầng lớp trung lưu mở rộng, nhu cầu tiêu dùng ngày càng cao. Khi tiềm năng thị trường bùng nổ mà kỷ luật giá không được củng cố, rủi ro lạm phát tự phát càng trở nên nguy hiểm.

Hiệu ứng tăng giá tự phát trong khi chi phí đầu vào không đổi

Trong nhiều tháng qua, câu chuyện giá hàng hóa thiết yếu liên tục leo thang dù chi phí đầu vào không có biến động đáng kể đã trở thành mối bận tâm lớn của cả người tiêu dùng lẫn giới kinh doanh. Sự bất thường này diễn ra trên nhiều nhóm hàng, từ thực phẩm tươi sống cho đến đồ gia dụng, vật dụng sinh hoạt hàng ngày.

Điều đáng nói là, khác với những chu kỳ tăng giá thông thường vốn xuất phát từ các yếu tố như giá nguyên liệu thô, chi phí vận tải hay biến động kinh tế vĩ mô, đợt tăng giá lần này lại mang màu sắc của một hiện tượng tâm lý thị trường, nơi giá cả tăng không vì nền tảng kinh tế thực mà vì tâm lý hành xử đồng loạt.

Nhiều tiểu thương tại chợ truyền thống thừa nhận rằng họ tăng giá “vì người khác cũng tăng”, chứ bản thân chi phí nhập hàng vẫn giữ nguyên. Trong khi đó, không ít doanh nghiệp phân phối quy mô vừa giải thích rằng họ điều chỉnh giá để “đi theo thị trường”, do lo sợ bị bỏ lại phía sau hoặc bị đánh giá là thiếu năng động trong điều chỉnh giá bán. Tâm lý phòng vệ này lan rộng một cách âm thầm nhưng mạnh mẽ, tạo nên một vòng xoáy tâm lý mà người tiêu dùng lẫn doanh nghiệp đều bị cuốn theo. Người tiêu dùng sợ hôm nay không mua thì ngày mai giá cao hơn, trong khi nhà kinh doanh sợ giữ giá thì bị coi là chậm chân, dẫn tới hiệu ứng “tăng giá theo phong trào” lan rộng.

Trên thực tế, hiện tượng này không mới nhưng đang trở nên nghiêm trọng hơn trong bối cảnh thông tin lan truyền nhanh, tâm lý xã hội nhạy cảm hơn trước các biến động. Một thông tin mơ hồ về việc giá xăng “có thể tăng”, hay việc một vài mặt hàng bất ngờ điều chỉnh giá, ngay lập tức kéo theo hàng loạt ngành hàng khác tăng giá “dò đường”, bất chấp việc không hề có thay đổi trong cấu trúc chi phí. Điều này tạo ra sự méo mó trong vận hành thị trường, đẩy lạm phát kỳ vọng lên cao và gây sức ép nặng nề lên người thu nhập thấp.

Trong nhiều khảo sát thị trường gần đây, có tới một bộ phận lớn doanh nghiệp nhỏ không thể đưa ra lý do cụ thể cho việc tăng giá ngoài câu trả lời chung chung rằng “giá thị trường đang lên”. Điều này phản ánh rõ ràng bản chất của hiện tượng: hiệu ứng đám đông đóng vai trò chủ đạo. Khi tâm lý lo ngại và kỳ vọng tăng giá lan rộng, nó tự khuếch đại chính nó, khiến giá cả trượt lên cao mà không cần bất kỳ yếu tố kinh tế thực nào hỗ trợ. Nói cách khác, thị trường bị chi phối bởi tâm lý thay vì thông tin.

Tác động của hiện tượng này đối với người tiêu dùng là vô cùng lớn. Những hộ gia đình thu nhập thấp, vốn chi phần lớn thu nhập cho nhu yếu phẩm, bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Giá thực phẩm tăng dù giá xăng không tăng, giá điện chưa điều chỉnh và giá nguyên liệu thô ổn định, tạo ra cảm giác bất công và bất ổn. Trong khi đó, các doanh nghiệp chân chính, tuân thủ đúng chi phí và không tăng giá theo phong trào, lại bị đẩy vào thế bất lợi vì thị trường chung đã bị neo giá cao. Điều này làm suy giảm tính cạnh tranh lành mạnh và làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng đối với các mô hình kinh doanh minh bạch.

Tâm lý kỳ vọng lạm phát, sự thiếu minh bạch và nguy cơ mất kỷ luật giá

Các chuyên gia kinh tế chỉ ra rằng đợt tăng giá lần này là sự pha trộn giữa kỳ vọng lạm phát và tâm lý phòng vệ của doanh nghiệp trong bối cảnh thị trường biến động nhanh. Khi lượng thông tin nhiễu trên mạng xã hội ngày càng lớn, nhiều doanh nghiệp không còn kiên nhẫn phân tích dữ liệu chi phí mà phản ứng tức thời theo cảm nhận thị trường. Từ đó hình thành trạng thái thị trường bị điều khiển bởi cảm xúc tập thể nhiều hơn là sự thật kinh tế.

Bối cảnh này diễn ra đúng lúc thị trường bán lẻ Việt Nam được đánh giá giàu tiềm năng. Nhu cầu tiêu dùng tăng nhanh, tầng lớp trung lưu mở rộng, thương mại điện tử và bán lẻ đa kênh phát triển mạnh. Đây là yếu tố tích cực, nhưng cũng tạo điều kiện để một số doanh nghiệp lợi dụng sức cầu tăng và tâm lý tiêu dùng kỳ vọng giá cao để điều chỉnh giá mà không dựa trên cấu trúc chi phí.

Ông Nguyễn Khắc Quyền – Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương – cảnh báo rằng dù thị trường bán lẻ có dư địa lớn, năng lực của nhiều doanh nghiệp phân phối nội địa vẫn còn yếu so với tốc độ tăng trưởng của thị trường. Sự hạn chế về vốn, công nghệ và năng lực quản trị khiến nhiều doanh nghiệp thiếu tính minh bạch trong cấu trúc chi phí, dễ bị cuốn vào xu hướng điều chỉnh giá theo thị trường mà không dựa trên phân tích thực tế. Khi thiếu minh bạch và thiếu kỷ luật giá, thị trường rất dễ rơi vào trạng thái nơi giá cả bị dẫn dắt bởi kỳ vọng chứ không còn phản ánh giá trị thực.

Nếu vòng luẩn quẩn kỳ vọng lạm phát tiếp tục lặp lại, người tiêu dùng tin rằng giá sẽ tăng nên chấp nhận giá cao, điều này lại củng cố quyết định tăng giá của nhà bán. Doanh nghiệp khác nhìn thấy mô hình này có lợi nhuận sẽ làm theo. Thị trường khi đó bị neo giá ở mức cao và hình thành lạm phát tự phát – loại lạm phát khó kiểm soát nhất vì nguyên nhân không xuất phát từ chi phí thực mà từ tâm lý tập thể.

Khôi phục niềm tin bằng minh bạch và kỷ luật giá

Sự bùng phát của hiệu ứng đám đông trong tăng giá là lời nhắc nhở rằng thị trường không chỉ vận hành bằng dữ liệu kinh tế mà còn bằng nhận thức và tâm lý. Khi thị trường bán lẻ phát triển nhanh mà kỷ luật giá không được củng cố, tình trạng méo mó giá cả càng dễ lan rộng. Điều mà thị trường cần lúc này là sự trở lại của minh bạch, trách nhiệm và hành vi kinh doanh đúng chuẩn mực.

Cơ quan quản lý cần củng cố minh bạch thông tin, từ dữ liệu chi phí đầu vào đến hoạt động kê khai giá. Việc kiểm tra và xử lý nghiêm các trường hợp tăng giá không hợp lý là yêu cầu bắt buộc để bảo vệ thị trường và người tiêu dùng. Trong khi đó, doanh nghiệp cần đặt uy tín dài hạn làm trọng tâm, tránh chạy theo phong trào tăng giá để rồi tự làm mất niềm tin của khách hàng. Một thị trường đang phát triển mạnh như bán lẻ Việt Nam chỉ có thể bền vững nếu doanh nghiệp chủ động minh bạch hóa cấu trúc giá và nâng cao năng lực quản trị.

Người tiêu dùng cũng cần tỉnh táo hơn trước các làn sóng tâm lý, tránh mua sắm theo nỗi lo lắng lan truyền. Khi cả ba chủ thể – Nhà nước, doanh nghiệp và người tiêu dùng - cùng hành xử có trách nhiệm, hiệu ứng đám đông tiêu cực sẽ giảm sức ảnh hưởng.

Một thị trường lành mạnh chỉ có thể vận hành hiệu quả khi giá cả phản ánh đúng giá trị thực. Trong bối cảnh thị trường bán lẻ đang mở rộng nhanh chóng, việc ngăn chặn các hành vi tăng giá theo phong trào càng trở nên cấp thiết để bảo đảm sự ổn định và phát triển bền vững của nền kinh tế.

Thanh Phong