Kiểm soát nguồn gốc thực phẩm, phụ gia: Bao giờ hết lo?

Sau hàng loạt vụ ngộ độc thực phẩm, an toàn thực phẩm đang trở thành vấn đề nóng, được dư luận, xã hội đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, kiểm soát nguồn gốc thực phẩm, phụ gia thực phẩm vẫn là thách thức lớn đối với cơ quan chức năng, nhất là khi tại chợ truyền thống cho đến "chợ mạng" đều chưa thể kiểm soát.

Khó từ chợ truyền thống...

Cả nước hiện có tới khoảng 9.000 chợ truyền thống, đấy là chưa kể có rất nhiều chợ dân sinh tự phát, chợ cóc, chợ tạm… Các chợ này cung cấp phần nhiều nhu cầu tiêu dùng thực phẩm cho người dân. Thế nhưng, kiểm soát nguồn gốc thực phẩm tại hệ thống này thực sự là một thách thức không nhỏ đối với cơ quan quản lý nhà nước tại địa phương.

Khảo sát của PV Thương Trường, tại một số chợ dân sinh trên địa bàn Hà Nội, cho thấy tình trạng nhếch nhác, mất vệ sinh trong chế biến và xử lý thực phẩm vẫn diễn ra thường xuyên. Đơn cử tại chợ dân sinh khu vực quanh phố Mễ Trì Hạ, Đỗ Đức Dục, theo quan sát của PV, nhiều tiểu thương xử lý thực phẩm thịt, cá ở trong tình trạng hết sức bẩn. Thực hiện xử lý thực phẩm ngay trên mặt nền đường, vỉa hè, xác cá và các rác thải dư thừa cần bỏ đi đều lẫn lộn tại nơi xử lý, kèm đó là tình trạng ruồi nhặng bám vào thực phẩm rất phổ biến.

Là người thường xuyên đi chợ tại khu vực ngõ 32 phố Đỗ Đức Dục, anh Phan Quang Long, cho biết: “Mình là người sinh sống xung quanh đây, chợ họp cũng gần nên mình cũng hay mua thực phẩm cá, thịt, rau xanh tại đây. Vẫn biết tình trạng mất vệ sinh, nhếch nhác, nhưng vì thuận tiện mua bán nên cũng đành chấp nhận.

Bạn thấy đấy, người ta cũng mua bán rất tấp nập. Đó như là một thói quen thường thấy của mỗi người ở xung quanh khu vực này, và họ cũng ít để ý đến vệ sinh an toàn thực phẩm”, anh Quang Long thông tin.

Trong khi đó, tại chợ Hà Đông, bên cạnh các ki ốt bán đồ ăn tại chỗ phục vụ thực khách như bún, cháo, chè... là lồng đựng nhiều gia cầm sống trên nền đất. Tình trạng thực phẩm tươi sống được bày bán nhưng không có tủ bảo quản khá phổ biến; nhiều sản phẩm thịt lợn, thịt bò... không có dấu kiểm dịch động vật của cơ quan chức năng; khu vực phân bố, bày bán sản phẩm cũng kém khoa học. Các quán, hàng ăn vặt có thể xen lẫn với bất cứ gian hàng bày bán các loại hàng khác như quần áo hay đồ gia dụng. Gia cầm tươi sống được bày bán bên cạnh các gian hàng bán đồ ăn chín, đồ chế biến sẵn vẫn tồn tại, bất chấp các quy định về bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm.

Thêm vào đó, hầu hết người bán hàng đều không dùng găng tay nilon khi chế biến đồ ăn cho khách; nhiều hàng bán thực phẩm chín trong chợ không bảo đảm yêu cầu có tủ kính, có nắp che. Việc xử lý rác thải và nước bẩn cũng chưa triệt để dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường, ảnh hưởng đến mỹ quan và sức khỏe cộng đồng.

Đáng chú ý, bên cạnh tình trạng mất vệ sinh an toàn thực phẩm, nguồn gốc hàng hóa tại một số chợ truyền thống cũng là điều cần phải hết sức quan tâm. Rất nhiều sản phẩm được bày bán tại quầy hàng ở tình trạng không nhãn mác, không nguồn gốc, xuất xứ, thành phần và cũng không có thời hạn sử dụng. Nhiều chủ cửa hàng đã nhập lượng hàng lớn không rõ nguồn gốc gói vào các hộp nhựa, sau đó tự gắn nhãn tem giả.

Qua nhìn nhận thực tế của PV tại các chợ, có một vài điểm chung rất đáng chú ý, đó là vấn đề nhận thức liên quan đến các quy định về an toàn thực phẩm của các tiểu thương, hộ kinh doanh thực phẩm còn nhiều hạn chế. Dù đã được quan tâm và có lực lượng tham gia vào công tác quản lý như cơ quan quản lý thị trường, cơ quan thuế, chính quyền địa phương, song theo ghi nhận của PV, đối với các Ban quản lý chợ, hiện lực lượng này chủ yếu có nhiệm vụ quản lý hoạt động, tổ chức kinh doanh các dịch vụ và bảo đảm an ninh trật tự, và không thể kiểm soát nổi vấn đề nguồn gốc thực phẩm, hàng hoá buôn bán tại các chợ. Hơn thế, theo ghi nhận, hầu hết đều không có chứng từ, sổ sách ghi chép chứng minh nguồn gốc, nhất là các mặt hàng thịt gia súc, gia cầm, thuỷ hải sản, rau, củ, quả…

Không chỉ vậy, tại thủ phủ hàng hoá, nhất là các gia vị thực phẩm, chợ Đồng Xuân vẫn là đầu mối cung cấp lớn. Theo ghi nhận của phóng viên, để mua các loại phụ gia rất dễ dàng các cửa hàng đồ khô của chợ này, đặc biệt, các sản phẩm này đều không gắn nhãn mác, nguồn gốc và không hướng dẫn sử dụng. Tại đây, từ những loại phụ gia phổ biến nhất như mì chính, đường hóa học, chất làm nhừ, gia vị lẩu,... đến những loại phụ gia độc hại vốn có rất nhiều cảnh báo trong việc sử dụng như bột diêm tiêu - loại bột này dùng để làm tươi thịt. Hay hàn the, một loại chất để làm giò, chả giòn hơn, dưa, cà muối sẽ có màu vàng bắt mắt hơn. Ngoài ra, còn có những phụ gia phục vụ nấu ăn như vịt nướng, làm pate...

Điều đó cho thấy, việc kiểm soát nguồn gốc thực phẩm, phụ gia thực phẩm tại các chợ đang hết sức khó khăn, đây cũng là thách thức lớn đối với công tác bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm.

... cho đến “chợ mạng”

Có một thực tế dễ nhận thấy, đó là nhu cầu sử dụng các phụ gia trong chế biến thực phẩm đang gia tăng nhanh trong thời gian gần đây. Người tiêu dùng giờ đây rất dễ dàng điều chế thực phẩm theo hương vị mình thích, bởi các phụ gia, gia vị đều rất dễ mua và cũng dễ tìm, đặc biệt là trên “chợ mạng”.

Ngay trên chợ mạng, đặc biệt là trên mạng xã hội Facebook, TikTok, từ những sản phẩm có tem mác, cho đến những sản phẩm không rõ nguồn gốc xuất xứ, hàng xách tay. Đơn cử tại trang Facebook có tên “Gia vị Trung Quốc” đăng bán rất nhiều phụ gia phục vụ đồ nướng, lẩu, gia vị tạo mùi, tạo màu trong siêu chế biến thực phẩm. Điều đặc biệt, hình ảnh những chất phụ gia được đăng tải hoàn toàn là tiếng Trung Quốc, không có tem nhãn lưu hành tại Việt Nam. Chỉ khi người bán nói đó là phụ gia gì thì người mua mới biết.

Tại trang facebook có tên “Hiep Gia vi”, cơ sở này đang giới thiệu dòng sản phẩm “cải mặt quỷ”, với 2 dòng cay và không cay và đang bán với giá 9 ngàn đồng/gói. Những hình ảnh của sản phẩm này, cho thấy chỉ toàn tiếng Trung Quốc, không có tem nhãn phụ tiếng Việt và cũng không hề thấy có hướng dẫn sử dụng hay khuyến cáo gì.

Hay ở một nickname khác, có tên “Van Ha”, đang rao bán đủ các mã gia vị dùng chế biết vịt, gà heo quay nương, gà ủ muối, phở, gia vị nước chấm… Theo cam kết của người bán, thì “gia vị đảm bảo chất lượng, giá cả cạnh tranh, bán có bảo hành”, nhưng đây cũng chỉ là những sản phẩm trên bao bì in toàn chữ Trung Quốc, và không rõ thực hư nguồn gốc sản phẩm này ra sao?

Khi được hỏi về nguồn gốc sản phẩm, người bán cho hay: “Đây là những sản phẩm cực hot bên Trung Quốc, chủ yếu là hàng xách tay qua đường tiểu ngạch nên không có tem mác. Là cơ sở lâu năm, uy tín nên người sử dụng luôn yên tâm về chất lượng, vệ sinh an toàn thực phẩm”.

Không chỉ trên mạng xã hội facebook, ngay tại sàn giao dịch thương mại điện tử hàng đầu như Shopee, cũng có rất nhiều shop bán thực phẩm và gia vị thực phẩm có xuất xứ từ nước ngoài.

Đơn cử như shop “Gia Vị Ẩm Thực Trung Quốc 199”, cơ sở này đang bán rất nhiều thực phẩm, gia vị thực phẩm trên nhãn bao bì ghi hoàn toàn bằng chữ Trung Quốc. Chẳng hạn như với sản phẩm “Bột Gà Muối” loại 30g dùng cho chế biến gà hấp, tẩm ướp và nấu ăn với món thịt gà. Nhưng theo quan sát của PV, sản phẩm này hoàn toàn không có tem nhãn phụ tiếng Việt, không rõ đơn vị nhập khẩu… và khi sử dụng nếu lỡ có xẩy ra sự cố liên quan đến sức khoẻ, cơ quan chức năng cũng không thể xác nhận được tổ chức, cá nhân nào chịu trách nhiệm. Trong khi đó, việc không có tem nhãn phụ tiếng Việt cũng đồng nghĩa với nguồn gốc hàng hoá không rõ ràng, thậm chí cơ sở kinh doanh có dấu hiệu nhập lậu, trốn thuế?

Theo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), Việt Nam hiện đang cho phép sử dụng 23 nhóm phụ gia thực phẩm, bao gồm 337 chất. Đối với phụ gia thực phẩm được phép sử dụng, trên bao bì phải ghi rõ tên hóa chất, thành phần hóa học, tính năng kỹ thuật và tính chất vật lý (dạng lỏng hay rắn...), liều lượng, cách dùng (vào lúc nóng hay nguội...), tính độc với con người, độc với nồng độ bao nhiêu.

Tại Thông tư 24/2019/TT-BYT quy định về quản lý và sử dụng phụ gia thực phẩm, Bộ Y tế yêu cầu các tổ chức, cá nhân chỉ sử dụng phụ gia thực phẩm nếu việc sử dụng này không có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe con người...

Các trường hợp vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm trong sản xuất, kinh doanh, sử dụng phụ gia thực phẩm sẽ bị xử phạt theo quy định tại Nghị định số 115/2018/NĐ-CP ngày 4/9/2018 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính về an toàn thực phẩm và các văn bản khác có liên quan, trong đó tăng nặng mức xử phạt nhằm tạo sự răn đe.

Minh Đức