Trong bối cảnh giao dịch tiêu dùng ngày càng phổ biến trên môi trường số và các lĩnh vực dịch vụ thiết yếu, hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung đang được doanh nghiệp sử dụng rộng rãi.
Tuy nhiên, việc các hợp đồng này được soạn sẵn theo hướng đơn phương cũng làm gia tăng nguy cơ xâm hại quyền lợi người tiêu dùng thông qua các điều khoản thiếu minh bạch, bất cân bằng. Vì vậy, việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát đang trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm môi trường kinh doanh công bằng và bền vững.
Ảnh minh hoạ
Nhiều rủi ro từ hợp đồng theo mẫu trong các lĩnh vực thiết yếu
Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương), hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung hiện được sử dụng phổ biến trong các lĩnh vực như chung cư, viễn thông, tài chính - ngân hàng - bảo hiểm và thương mại điện tử. Đây là các loại hợp đồng do doanh nghiệp soạn sẵn, người tiêu dùng thường chỉ có quyền chấp nhận hoặc từ chối mà gần như không có cơ hội thương lượng nội dung.
Dù giúp tiết giảm chi phí giao dịch và nâng cao hiệu quả kinh doanh, song hình thức hợp đồng này cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro do sự chênh lệch về thông tin và vị thế giữa doanh nghiệp với người tiêu dùng. Trong thực tế, nhiều người tiêu dùng không đọc kỹ hoặc khó hiểu đầy đủ các điều khoản liên quan đến trách nhiệm, chi phí, quyền chấm dứt hợp đồng hay điều kiện bồi thường.
Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2023 đã thiết lập khung pháp lý tương đối toàn diện để kiểm soát hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung. Pháp luật quy định doanh nghiệp phải công khai hợp đồng trước khi giao kết, sử dụng ngôn ngữ rõ ràng, dễ hiểu và không được đưa vào các điều khoản gây bất lợi cho người tiêu dùng.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy vẫn còn nhiều hạn chế. Trong lĩnh vực mua bán căn hộ chung cư, nhiều hợp đồng quy định chưa rõ ràng về diện tích căn hộ, tiến độ bàn giao hay trách nhiệm bảo trì. Ở lĩnh vực viễn thông, doanh nghiệp có thể đơn phương thay đổi giá cước hoặc điều kiện sử dụng dịch vụ nhưng người tiêu dùng khó có cơ chế phản ứng phù hợp.
Đối với lĩnh vực tài chính, ngân hàng và bảo hiểm, hợp đồng thường chứa nhiều thuật ngữ chuyên môn phức tạp, khiến người tiêu dùng khó nhận diện các khoản phí phát sinh, điều kiện loại trừ trách nhiệm hay cơ chế điều chỉnh lãi suất. Trong khi đó, tại các sàn thương mại điện tử, nhiều điều khoản giới hạn trách nhiệm của nền tảng hoặc liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân vẫn chưa bảo đảm quyền lợi người dùng.
Hoàn thiện pháp luật và tăng giám sát thực thi
Theo đánh giá của Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, cơ chế kiểm soát hợp đồng theo mẫu tại Việt Nam đã đạt được một số kết quả tích cực khi nhiều điều khoản vi phạm được phát hiện, loại bỏ, góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường. Tuy nhiên, công tác kiểm soát vẫn gặp khó khăn do thiếu nguồn lực, quy trình xử lý còn cứng nhắc và hiệu quả thực thi chưa đồng đều giữa các lĩnh vực.
Để nâng cao hiệu quả bảo vệ người tiêu dùng, cơ quan chức năng cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý theo hướng cụ thể hóa tiêu chí xác định điều khoản không công bằng, đồng thời cân bằng giữa cơ chế tiền kiểm và hậu kiểm trong giám sát hợp đồng.
Bên cạnh đó, cần tăng cường phối hợp giữa các cơ quan quản lý chuyên ngành, đẩy mạnh kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm và nâng cao vai trò của các tổ chức xã hội trong bảo vệ người tiêu dùng.
Đối với doanh nghiệp, việc xây dựng hợp đồng minh bạch, dễ hiểu không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là yếu tố quan trọng để tạo dựng uy tín và năng lực cạnh tranh trên thị trường. Trong khi đó, người tiêu dùng cũng cần nâng cao kỹ năng đọc, hiểu và nhận diện rủi ro khi giao kết hợp đồng, đặc biệt trong môi trường số.
Ở từng lĩnh vực cụ thể, cơ quan quản lý đề xuất siết chặt kiểm soát các điều khoản liên quan đến tiến độ bàn giao chung cư, thay đổi giá cước viễn thông, cơ chế tính phí trong hợp đồng tài chính - bảo hiểm và trách nhiệm của sàn thương mại điện tử đối với giao dịch của bên thứ ba.
Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, việc hoàn thiện cơ chế kiểm soát hợp đồng theo mẫu và điều kiện giao dịch chung không chỉ nhằm bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng mà còn góp phần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng, phù hợp với xu hướng chuyển đổi số và hội nhập quốc tế hiện nay.
Đinh Toàn