Trong một thời gian dài, hàng giả, hàng nhái đã ngang nhiên len lỏi khắp thị trường bất chấp hệ thống pháp luật và các chế tài xử phạt. Trong đó, điều đáng lo ngại hơn cả là sự im lặng của người tiêu dùng - những người lẽ ra phải lên tiếng bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình, lại chọn cách im lặng chỉ vì ham mua hàng giá rẻ.
Mặc dù Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ra đời từ năm 2010 và đã được sửa đổi vào năm 2023 nhằm gia tăng quyền lực cho người mua hàng, tuy nhiên trên thực tế, đa số người tiêu dùng vẫn không biết đến quyền của mình hoặc không tin rằng những quyền ấy có thể thực sự được bảo vệ.
Theo báo cáo của Tổng cục Quản lý thị trường (QLTT), trong cả năm 2024 lực lượng QLTT cả nước đã thanh tra, kiểm tra 68.280 vụ buôn lậu, hàng giả, gian lận thương mại, tuy nhiên số điện thoại đường dây nóng 1900.888.655 chỉ tiếp nhận về khoảng 2.050 cuộc gọi, tin nhắn và thông qua cả địa email của đơn vị về tình trạng buôn bán các sản phẩm kém chất lượng qua mạng hoặc có dấu hiệu lừa đảo khi thực hiện giao dịch.
Số lượng người tiêu dùng tự đứng lên tự bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình còn rất hạn chế (Ảnh minh họa)
Có thể thấy số lượng người tố giác và lên tiếng chỉ chiếm tỉ lệ rất nhỏ trên tổng số vụ việc bị phát hiện và xử lý, đây chính là con số nêu rõ được thực trạng người tiêu dùng vẫn còn e dè, chưa dám lên tiếng trước quyền lợi của bản thân. Và cũng chính sự chênh lệch ấy cũng đủ để thấy rằng nỗ lực của cơ quan chức năng dù lớn đến đâu vẫn không thể thay thế vai trò chủ động từ người tiêu dùng.
Thứ trưởng Bộ Công Thương - Nguyễn Sinh Nhật Tân trong lễ phát động “Ngày quyền của người tiêu dùng Việt Nam 2025” đã phát biểu rằng việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng là một hành trình dài, và không hề dễ dàng. Để công tác này đạt hiệu quả cao, ngoài sự nỗ lực của các cơ quan chức năng, sự hợp tác chặt chẽ giữa các doanh nghiệp và người tiêu dùng cũng là điều vô cùng quan trọng.
Hiện nay theo quy định, người tiêu dùng có quyền góp ý, phản ánh về giá cả, chất lượng sản phẩm, phong cách phục vụ; có quyền yêu cầu bồi thường nếu hàng hóa không đảm bảo đúng như niêm yết, quảng cáo hoặc cam kết; có quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện hoặc nhờ tổ chức xã hội khởi kiện để bảo vệ quyền lợi của mình…
Tuy nhiên, trên thực tế nhiều người dân vẫn chưa ý thức được quyền lợi này mà vẫn giữ thói quen mua sắm không lấy hóa đơn, không kiểm tra kỹ nguồn gốc xuất xứ sản phẩm, cùng với đó là tâm lý e ngại rắc rối đã khiến nhiều người tiêu dùng chọn cách "cho qua", ngay cả khi mình bị thiệt thòi vì mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng.
Chính vì tâm lý ngại “va chạm” ấy nên họ chưa dám lên tiếng bảo vệ quyền lợi hợp pháp và chính đáng của mình khi giá trị tranh chấp nhỏ; các thủ tục hành chính rườm rà, chưa rõ ràng. Hơn nữa, chế tài xử phạt đối với kẻ kinh doanh hàng giả còn quá nhẹ, dễ dàng tái phạm, còn người bị hại thì đuối sức giữa đường trong công cuộc tìm lại công lý.
Ngoài ra, công tác tuyên truyền còn nhiều hạn chế khiến người tiêu dùng chưa hiểu hoặc không hiểu hết về pháp luật và quyền lợi khi bị xâm phạm, thậm chí có một số trường hợp không rõ cơ quan, tổ chức nào sẽ hỗ trợ giải quyết khiếu nại của người tiêu dùng.
Hệ quả là, khi quyền lợi bị xâm phạm, dù chuyện nhỏ như một món hàng kém chất lượng hay lớn hơn là một vụ lừa đảo tinh vi thì người tiêu dùng thường chọn cách lặng lẽ chịu thiệt thay vì khởi kiện hay khiếu nại.
Từng là nạn nhân của hàng giả, hàng nhái, chị Hằng (Hai Bà Trưng, Hà Nội) chia sẻ rằng bản thân đã đặt các mặt hàng thời trang trên mạng xã hội, tuy nhiên khi hàng về đến tay thì chất lượng thực tế lại không đúng với mô tả, nhưng vì sản phẩm có giá thành rẻ và cơ chế đổi trả sản phẩm khá mất thời gian, công sức vì thế chị đã lựa chọn bỏ qua thay vì lên tiếng bảo vệ quyền lợi của chính mình.
Và cứ thế, vòng luẩn quẩn ấy khiến hàng giả không những tồn tại mà còn ngày càng nâng cấp, trở nên tinh vi hơn, nguy hiểm hơn khi không chỉ đánh lừa người tiêu dùng bằng vẻ bề ngoài bắt mắt mà còn tiềm ẩn những rủi ro nghiêm trọng về sức khỏe, tài chính và niềm tin.
Phát biểu tại buổi lễ phát động Ngày Quyền của người tiêu dùng Việt Nam năm 2025, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân đã khẳng định tầm quan trọng của việc cung cấp thông tin minh bạch tới người tiêu dùng. Đồng thời, kêu gọi trách nhiệm tham gia của người tiêu dùng trong việc xây dựng môi trường tiêu dùng văn minh, lành mạnh, bền vững, góp phần đưa công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở Việt Nam lên một tầm cao mới.
Trong bối cảnh hàng giả ngày càng tinh vi, cuộc chiến chống hàng giả không thể chỉ đặt lên vai lực lượng chức năng hay các doanh nghiệp mà chính người tiêu dùng cũng cần chung tay trở thành chủ thể kiến tạo: kiến tạo một môi trường tiêu dùng minh bạch, có trách nhiệm và không dung túng cho cái sai. Bởi lẽ, chống hàng giả không chỉ là vấn đề kinh tế, mà sâu xa hơn là câu chuyện về đạo đức, văn hóa và niềm tin.
Phương Anh