Trong một hệ thống quốc tế không tồn tại “chính phủ toàn cầu”, luật pháp quốc tế trở thành nền tảng giúp các quốc gia điều chỉnh hành vi và kiểm soát xung đột. Dù chưa hoàn hảo và đôi khi bị thách thức, hệ thống luật lệ chung vẫn là tuyến phòng thủ quan trọng nhất để giữ trật tự thế giới không trượt vào trạng thái bất định và nguy hiểm.
Thế giới “không có chính phủ” và nhu cầu về luật lệ chung
Trong nghiên cứu về Quan hệ quốc tế, một nhận định phổ biến cho rằng hệ thống quốc tế tồn tại trong trạng thái “vô chính phủ”. Khái niệm này không đồng nghĩa với hỗn loạn tuyệt đối, mà chỉ ra một thực tế: trên bình diện toàn cầu không có một quyền lực tối cao nào đủ khả năng áp đặt luật pháp lên tất cả các quốc gia như cách một nhà nước điều hành xã hội của mình.
Ảnh minh họa. Ảnh tạo bởi AI
Chính vì vậy, quan hệ giữa các quốc gia luôn tiềm ẩn nguy cơ xung đột. Mỗi quốc gia đều theo đuổi lợi ích riêng, trong khi sự khác biệt về sức mạnh kinh tế, quân sự và chính trị có thể dẫn tới cạnh tranh gay gắt. Nếu thiếu các quy tắc chung, hệ thống quốc tế dễ rơi vào trạng thái bất ổn, nơi sức mạnh thuần túy trở thành yếu tố quyết định.
Sau những biến động lớn của thế kỷ XX, đặc biệt là các cuộc chiến tranh tàn khốc, cộng đồng quốc tế đã nỗ lực xây dựng một khung pháp lý chung nhằm điều chỉnh hành vi của các quốc gia. Sự ra đời của Liên Hợp Quốc cùng với Hiến chương Liên Hợp Quốc năm 1945 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong quá trình hình thành một trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Các nguyên tắc cơ bản được xác lập gồm tôn trọng chủ quyền quốc gia, không sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình và thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia. Những nguyên tắc này trở thành chuẩn mực cho hành vi của các quốc gia trong nhiều lĩnh vực, từ ngoại giao, thương mại cho tới an ninh.
Nhờ đó, luật pháp quốc tế dần trở thành bộ khung giúp hệ thống quốc tế vận hành ổn định hơn. Dù không thể loại bỏ hoàn toàn xung đột, các quy tắc chung giúp giảm thiểu nguy cơ leo thang và tạo ra môi trường thuận lợi cho hợp tác toàn cầu.
Luật pháp quốc tế không chỉ bảo vệ nước nhỏ
Một quan niệm phổ biến cho rằng luật pháp quốc tế chủ yếu bảo vệ các quốc gia nhỏ trước sức ép của các cường quốc. Tuy nhiên, trên thực tế, hệ thống luật lệ chung cũng mang lại lợi ích quan trọng cho chính các quốc gia có sức mạnh lớn.
Trước hết, luật pháp quốc tế giúp giảm chi phí duy trì an ninh. Trong một thế giới thiếu vắng quy tắc chung, các quốc gia buộc phải dựa hoàn toàn vào sức mạnh quân sự để bảo vệ lợi ích của mình. Điều này dễ dẫn tới vòng xoáy nghi kỵ và chạy đua vũ trang, khiến môi trường chiến lược trở nên bất ổn.
Ngược lại, khi các nguyên tắc chung được tôn trọng, nhiều tranh chấp có thể được giải quyết thông qua các cơ chế hòa bình như đàm phán, trọng tài hoặc tòa án quốc tế. Nhờ đó, nguy cơ xung đột vũ trang được giảm thiểu.
Thứ hai, luật pháp quốc tế tạo nền tảng cho kinh tế toàn cầu phát triển. Thương mại quốc tế, đầu tư xuyên biên giới và các chuỗi cung ứng toàn cầu đều phụ thuộc vào niềm tin rằng các quốc gia sẽ tôn trọng các cam kết đã ký kết. Khi luật lệ bị phá vỡ, rủi ro chính trị gia tăng có thể làm gián đoạn các hoạt động kinh tế, ảnh hưởng trực tiếp tới tăng trưởng và ổn định của nhiều quốc gia.
Thứ ba, luật pháp quốc tế giúp củng cố tính chính danh của quyền lực. Trong các nghiên cứu về địa chính trị, học giả Zbigniew Brzezinski từng nhấn mạnh rằng quyền lực bền vững không chỉ dựa vào sức mạnh quân sự hay kinh tế mà còn dựa vào khả năng duy trì một trật tự quốc tế được cộng đồng chấp nhận. Khi các cường quốc hành động trong khuôn khổ luật lệ, họ có thể củng cố uy tín và ảnh hưởng của mình. Ngược lại, việc phá vỡ các quy tắc chung thường kéo theo sự suy giảm niềm tin từ cộng đồng quốc tế.
Từ góc nhìn này có thể thấy, luật pháp quốc tế không phải là rào cản đối với quyền lực, mà là cơ chế giúp quyền lực được vận hành trong một môi trường ổn định và có thể dự đoán.
Bài học lịch sử và ý nghĩa của việc bảo vệ luật lệ
Lịch sử thế giới đã nhiều lần cho thấy hậu quả nghiêm trọng khi các quy tắc chung của hệ thống quốc tế bị phá vỡ. Trước thế kỷ XX, quan hệ giữa các cường quốc chủ yếu vận hành theo logic cân bằng quyền lực, trong đó sức mạnh quân sự đóng vai trò quyết định.
Sự cạnh tranh khốc liệt giữa các cường quốc, kết hợp với thiếu vắng những cơ chế pháp lý hiệu quả, đã góp phần dẫn tới hai thảm họa lớn của nhân loại: Thế chiến thứ nhất và Thế chiến thứ hai. Những cuộc chiến này không chỉ cướp đi sinh mạng của hàng chục triệu người mà còn tàn phá sâu sắc nền kinh tế và cấu trúc chính trị của nhiều quốc gia.
Sau năm 1945, cộng đồng quốc tế nhận thức rõ rằng nếu không xây dựng một hệ thống luật lệ chung, nguy cơ tái diễn những thảm họa tương tự vẫn luôn hiện hữu. Chính vì vậy, các thể chế quốc tế và các công ước đa phương đã được hình thành nhằm tạo ra cơ chế điều chỉnh hành vi giữa các quốc gia.
Tuy nhiên, luật pháp quốc tế không phải là hệ thống hoàn hảo. Trong nhiều trường hợp, các lợi ích chiến lược hoặc cạnh tranh quyền lực có thể khiến một số quốc gia lựa chọn hành động đơn phương. Điều đó cho thấy luật pháp quốc tế không phải là “bức tường thép” có thể ngăn chặn mọi xung đột.
Dù vậy, việc tồn tại các chuẩn mực pháp lý vẫn có ý nghĩa rất lớn. Khi một quốc gia vi phạm luật lệ chung, hành động đó thường phải đối mặt với sức ép ngoại giao, sự chỉ trích từ cộng đồng quốc tế hoặc các biện pháp trừng phạt. Những yếu tố này tạo ra chi phí chính trị đáng kể, buộc các quốc gia phải cân nhắc kỹ lưỡng trước khi đưa ra quyết định.
Quan trọng hơn, luật pháp quốc tế giúp duy trì một nền tảng chung cho hợp tác toàn cầu. Trong bối cảnh thế giới ngày càng gắn kết thông qua thương mại, công nghệ và các chuỗi cung ứng, sự ổn định của trật tự quốc tế trở thành điều kiện thiết yếu cho sự phát triển bền vững.
Trong một thế giới không có chính phủ toàn cầu, luật pháp quốc tế chính là “lan can an toàn” giúp hệ thống quốc tế vận hành ổn định. Dù chưa hoàn hảo và đôi khi bị thách thức, các quy tắc chung vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc kiểm soát xung đột và thúc đẩy hợp tác giữa các quốc gia.
Khi luật lệ bị phá vỡ, môi trường quốc tế sẽ trở nên khó dự đoán và nguy hiểm hơn, không chỉ đối với các quốc gia nhỏ mà ngay cả những cường quốc cũng phải đối mặt với nhiều rủi ro chiến lược. Vì vậy, bảo vệ và củng cố luật pháp quốc tế không chỉ là yêu cầu của trật tự toàn cầu mà còn là lợi ích chung của mọi quốc gia trong một thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau.
Đình Sáng