Luật TCTD 2024 – Kỳ 3: Tăng cường giám sát các TCTD

Sau một năm áp dụng Luật TCTD 2024 đã đi vào thực tiễn, với vai trò quản lý giám sát quan trọng của Ngân hàng Nhà nước, mà nổi bật là ngăn chặn sở hữu chéo và thao túng ngân hàng nhằm đảm bảo an toàn cho hệ thống tài chính quốc gia.

Trên thực tế trước khi Luật các tổ chức tín dụng 2024 (Luật TCTD 2024) ra đời cho thấy nếu không kiểm soát chặt chẽ, sở hữu chéo và thao túng ngân hàng có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng, đe dọa tính minh bạch, an toàn vốn, và làm méo mó dòng chảy tín dụng trong nền kinh tế, như các vụ việc từng sảy ra tại SCB - Vạn Thịnh Phát, Ocenbank. Chính điều đó đã đặt ra những yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng công tác thanh tra, giám sát cũng như hiệu lực, hiệu quả của các chế tài pháp luật.

Đẩy mạnh kiểm tra giám sát hoạt động của các tổ chức tín dụng

Theo tổng kết của Ngân hàng Nhà nước đến hết năm 2024, toàn hệ thống tín dụng Việt Nam ghi nhận nhiều trường hợp có biểu hiện sở hữu chéo phức tạp, trong đó có cả những trường hợp bị thao túng bởi các nhóm lợi ích. Đáng chú ý, các hành vi sở hữu chéo hiện nay ngày càng tinh vi hơn, được che giấu thông qua hệ thống doanh nghiệp sân sau, các cá nhân, đối tác liên quan để sở hữu gián tiếp hoặc thực hiện các giao dịch lòng vòng. Ngay sau đó thường đi kèm với cấp tín dụng ưu đãi cho các bên liên quan, đầu tư chằng chéo và thậm chí thao túng chính sách tín dụng nội bộ của ngân hàng để phục vụ lợi ích nhóm. Hệ quả là các khoản vay được cấp dưới chuẩn, quản trị rủi ro bị buông lỏng, tiềm ẩn nguy cơ nợ xấu cao, làm gia tăng rủi ro cho toàn hệ thống.

Như Chuyên gia tài chính ngân hàng - TS. Nguyễn Trí Hiếu từng thông tin: Bên cạnh một số tác động tích cực, tình trạng sở hữu chéo gây nên không ít những rủi ro và từ đó gây ảnh hưởng rất lớn đến nền kinh tế. Việc sở hữu của các doanh nghiệp tại các ngân hàng thương mại có thể biến các ngân hàng thương mại thành sân sau, chuyên huy động vốn cho doanh nghiệp. Khi đó, dòng vốn được chuyển vào những doanh nghiệp của các cổ đông này thay vì chảy vào nền kinh tế hỗ trợ các doanh nghiệp sản xuất kinh doanh thực chất. Ở góc nhìn tích cực, nếu dòng vốn được sử dụng hiệu quả, chảy vào các thị trường và giúp ích cho nền kinh tế sẽ góp phần thúc đẩy tốc độ tăng trưởng GDP. Tuy nhiên, có rất nhiều vấn đề cần lưu ý.

“Ngân hàng chấp thuận cấp tín dụng với điều kiện rất ưu đãi như giảm lãi suất, bỏ qua những yếu kém trong lĩnh vực tài chính và chấp nhận tài sản bảo đảm không đủ tiêu chuẩn. Các quyết định cho vay không được thẩm định một cách khách quan, thiếu minh bạch, đặc biệt là nâng khống giá trị tài sản bảo đảm để cho vay nhiều hơn. Chẳng hạn, tài sản đảm bảo của một sân sau vay có giá trị thị trường chỉ 100 đồng nhưng đẩy lên 150 đồng hoặc hơn thế để ngân hàng cho vay dựa trên giá trị tài sản bảo đảm đã bị nâng khống” – TS Hiếu bày tỏ lo ngại.

Theo đó, Ngân hàng Nhà nước đã tăng cường công tác thanh tra trực tiếp và giám sát từ xa đối với các tổ chức tín dụng, tập trung vào các vấn đề nóng như: tỉ lệ sở hữu cổ phần của cổ đông lớn là các cá nhân, tổ chức, cấp tín dụng cho các bên liên quan, tuân thủ giới hạn đầu tư, tỷ lệ an toàn vốn,... Và những quy định chặt chẽ của Luật TCTD 2024 được ví như những “chốt chặn” quan trọng quy định bằng chế tài cụ thể. Bên cạnh đó là việc Ngân hàng Nhà nước áp dụng các chuẩn mực quốc tế như Basel II, Basel III trong quản lý rủi ro, phân tích chất lượng tài sản, kiểm soát hệ số an toàn vốn và giám sát thanh khoản.

Tuy nhiên trong những phát biểu gần đây của lãnh đạo ngân hàng nhà nước cho thấy việc kiểm soát sở hữu chéo ngân hàng rất khó khăn trong trường hợp cổ đông và người có liên quan cố tình che giấu, nhờ cá nhân hay tổ chức khác đứng tên hộ số cổ phần sở hữu để lách luật. Mặc dù chủ yếu phát sinh trước khi Luật TCTD năm 2010 có hiệu lực, sở hữu cổ phần vượt giới hạn quy định, sở hữu chéo trực tiếp giữa các Tổ chức tín dụng với nhau và giữa tổ chức tín dụng với doanh nghiệp đang dần được xử lý. Đến Luật TCTD 2024 tiếp tục siết chặt hơn nữa những quy định về sở hữu cổ phần. Theo đó, các tổ chứ tín dụng có sở hữu cao hơn quy định tại Luật TCTD 2024 sẽ tiếp tục xây dựng lộ trình đảm bảo tuân thủ quy định tại luật và thông tư hướng dẫn có liên quan của Ngân hàng Nhà nước.

Mới đấy theo báo cáo của Ngân hàng Nhà nước gửi Quốc hội trước Kỳ họp thứ 9 cho thấy, tình trạng sở hữu cổ phần vượt 5% tại các tổ chức tín dụng khác đã giảm đáng kể. Tuy nhiên, Ngân hàng Nhà nước cũng nêu các khó khăn, vướng mắc trong công tác phát hiện, ngăn ngừa và xử lý tình trạng sở hữu chéo và sở hữu có tính chất thao túng, chi phối trong các tổ chức tín dụng.

Theo lãnh đạo Ngân hàng Nhà nước nêu rõ: “Việc kiểm soát sở hữu chéo rất khó khăn trong trường hợp cổ đông và người có liên quan cố tình che giấu mối liên hệ bằng cách nhờ người khác đứng tên sở hữu cổ phần để lách các quy định về giới hạn cấp tín dụng nhóm khách hàng liên quan, tỷ lệ sở hữu cổ phần của cổ đông và người có liên quan”.

Đồng thời nhấn mạnh việc sẽ tiếp tục thực hiện giám sát an toàn hoạt động của tổ chức tín dụng và qua công tác thanh tra về vốn, tình hình sở hữu cổ phần của tổ chức tín dụng, hoạt động cho vay, đầu tư, góp vốn... Trường hợp phát hiện rủi ro, vi phạm, Ngân hàng Nhà nước sẽ chỉ đạo tổ chức tín dụng xử lý các tồn tại nhằm ngăn ngừa rủi ro. Bên cạnh đó, sẽ tiếp tục thực hiện thanh tra theo kế hoạch, hoặc thanh tra đột xuất (nếu cần thiết), trong đó quan tâm đến các nội dung về tỷ lệ sở hữu cổ phần; mua bán, chuyển nhượng cổ phần của ngân hàng, cấp tín dụng đối với khách hàng/nhóm khách hàng lớn (cho vay, đầu tư trái phiếu doanh nghiệp...).

Chế tài chặt chẽ, cụ thể nhưng đã đủ sức răn đe?

Luật TCTD 2024 quy định tỉ lệ cho vay đối với 1 khách hàng giảm từ 15% xuống 10% vốn tự có của một ngân hàng, giảm tỉ lệ cho vay đối với 1 khách hàng và người liên quan từ 25% xuống 15%. Đặc biệt, luật này còn mở rộng khái niệm người có liên quan, bao gồm: vợ, chồng; cha, mẹ đẻ/cha, mẹ nuôi, cha dượng, mẹ kế; con đẻ, con nuôi, con riêng, con dâu, con rể; anh, chị, em; ông bà nội - ngoại; cháu nội - ngoại và cô, dì, chú, bác...

Theo đó, đã bổ sung hàng loạt chế tài mới mạnh mẽ hơn nhằm siết chặt kiểm soát sở hữu chéo, ngăn ngừa thao túng ngân hàng. Theo đó, các hành vi vi phạm có thể bị xử phạt hành chính ở mức rất cao, lên đến 5% vốn điều lệ của tổ chức vi phạm. Ngoài ra, các cá nhân vi phạm có thể bị đình chỉ chức vụ, buộc thoái vốn hoặc bị khởi tố hình sự nếu có dấu hiệu vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

Tuy nhiên, theo đánh giá của nhiều chuyên gia, các chế tài hiện hành dù đã được tăng cường nhưng vẫn chưa thực sự đủ sức răn đe. Bởi lẽ, các nhóm lợi ích lớn có khả năng lách luật thông qua các hình thức sở hữu gián tiếp, giao dịch ngầm hoặc sử dụng các pháp nhân trung gian để che giấu quyền kiểm soát thực sự.

TS. Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính – ngân hàng nhìn nhận: Việc quy định giảm tỉ lệ sở hữu cổ phần và tỉ lệ cho vay tại Luật TCTD 2024 là phù hợp, song vẫn khó hạn chế tình trạng cá nhân, tổ chức “lách” luật để tăng tỉ lệ nắm giữ cổ phần, tỉ lệ vay vốn thực tế và chi phối hoạt động ngân hàng.

TS. Hiếu đề xuất, muốn triệt tiêu tình trạng này, cơ quan quản lý cần tăng cường thanh tra, kiểm tra, có chế tài xử phạt đủ sức răn đe đối với trường hợp cổ đông lớn là người đang nắm giữ chức vụ cao cấp tại một ngân hàng che giấu thông tin. Đặc biệt, cần xử phạt mạnh tay một số ngân hàng sai phạm để làm gương cho toàn thị trường.

Theo đó, để tăng tính răn đe và hiệu quả giám sát đối với sở hữu chéo và thao túng ngân hàng, nhiều chuyên gia và cơ quan chức năng đã đưa ra các đề xuất quan trọng như hoàn thiện hệ thống giám sát số, đầu tư ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) để phân tích giao dịch, phát hiện bất thường trong thời gian thực, kịp thời ngăn chặn rủi ro phát sinh.

Tăng cường phối hợp liên ngành, xử lý nghiêm về mặt hình sự đối với các trường hợp vi phạm túng ngân hàng, cố ý vi phạm, gây hậu quả nghiêm trọng cho hệ thống tín dụng, cần chuyển hồ sơ sang cơ quan điều tra để truy cứu trách nhiệm hình sự thay vì chỉ xử phạt hành chính. Bên cạnh đó cần tăng mức phạt về tài chính, cần áp dụng thêm biện pháp thu hồi lợi ích bất hợp pháp có được từ hành vi vi phạm. Tiếp tục tăng cường công tác kiểm tra giám sát chặt chẽ đối với các tổ chức tín dụng.

Như vậy có thể thấy rằng sau hơn 1 năm áp dụng luật mới, có thể thấy, Ngân hàng Nhà nước đã có những bước tiến rõ rệt trong việc tăng cường giám sát sở hữu chéo và thao túng ngân hàng. Tuy nhiên, để thực sự làm trong sạch hệ thống và đảm bảo an toàn tín dụng, công tác giám sát cần tiếp tục được nâng cấp với các công cụ công nghệ hiện đại và chế tài nghiêm khắc hơn. Góp phần xây dựng hệ thống ngân hàng thực sự lành mạnh, góp phần ổn định kinh tế vĩ mô và thúc đẩy phát triển bền vững./.

Hải Bình