Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng và nhu cầu bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) ngày càng cao, việc thành lập các Tòa án chuyên trách về SHTT tại Việt Nam với một hệ thống tư pháp chuyên biệt đang được đề xuất như một giải pháp cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết các tranh chấp trong lĩnh vực này.
Việc thành lập Tòa án chuyên trách về SHTT là động lực cho doanh nghiệp phát triển (Ảnh minh họa)
Trong phiên họp sáng ngày 8/5/2025, Quốc hội đã nghe Tờ trình Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân. Dự thảo có đề xuất thành lập các Tòa chuyên trách về phá sản và sở hữu trí tuệ tại một số Tòa án nhân dân khu vực, trong đó có hai Tòa SHTT tại Hà Nội và TP.HCM – hai trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước.
Để xây dựng mô hình phù hợp và hiệu quả, Việt Nam có thể tham khảo kinh nghiệm của một số quốc gia đã đi trước trong việc thiết lập các tòa án chuyên trách về SHTT. Trong số đó, Nhật Bản, Mỹ và EU là những hình mẫu đáng tham khảo với cách tiếp cận mang tính chiến lược và thực tiễn cao.
Nhật Bản: Tòa án Sở hữu trí tuệ cấp cao – Gắn kết tư pháp với chiến lược công nghệ
Từ năm 2005, Nhật Bản thành lập Tòa án Sở hữu trí tuệ cấp cao (IPHC), trực thuộc Tòa án Tối cao Tokyo, với chức năng xét xử các vụ việc phúc thẩm liên quan đến bằng sáng chế và các quyền SHTT khác. IPHC nổi bật nhờ đội ngũ thẩm phán có nền tảng kỹ thuật và kinh nghiệm trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ. Một số phán quyết của IPHC đã mở rộng phạm vi quyền tài phán trong các vụ vi phạm bản quyền có yếu tố nước ngoài, cho thấy sự thích ứng của hệ thống tư pháp trước bối cảnh toàn cầu hóa.
Hoa Kỳ: Tòa Phúc thẩm Liên bang – Tạo sự nhất quán trong pháp luật về sở hữu trí tuệ
Tại Mỹ, các vụ án SHTT, đặc biệt là bằng sáng chế, được xét xử tại các tòa án liên bang, với Tòa Phúc thẩm Liên bang (CAFC) có thẩm quyền xét xử phúc thẩm duy nhất đối với các vụ việc này. CAFC có vai trò quan trọng trong việc tạo sự nhất quán trong pháp luật về sở hữu trí tuệ thông qua hệ thống án lệ.
Một số phán quyết gần đây của CAFC cho thấy ảnh hưởng sâu rộng đến cả thị trường và chính sách pháp lý về bằng sáng chế tại Mỹ. Đáng chú ý, trong vụ Apple kiện AliveCor, ngày 7/3/2025, CAFC đã bác bỏ lệnh cấm nhập khẩu Apple Watch do Ủy ban Thương mại Quốc tế Hoa Kỳ (ITC) đề xuất, sau khi xác định rằng các bằng sáng chế của AliveCor không hợp lệ.
Liên minh châu Âu: Tòa án Sáng chế Thống nhất – Cơ chế bảo hộ xuyên quốc gia
Tòa án Sáng chế Thống nhất (UPC) chính thức đi vào hoạt động từ tháng 6/2023, là một bước tiến quan trọng của EU trong việc xây dựng một hệ thống tư pháp thống nhất về sáng chế. UPC cho phép xét xử các vụ kiện liên quan đến sáng chế có hiệu lực ở nhiều quốc gia thành viên, qua đó giảm thiểu chi phí và tăng tính hiệu quả trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ xuyên biên giới.
Kinh nghiệm cho Việt Nam
Tìm hiểu và học hỏi kinh nghiệm từ các mô hình sẵn có là bước thiết yếu để thiết kế thành công Tòa án chuyên trách về SHTT (Ảnh minh họa)
Việc thành lập Tòa SHTT tại Hà Nội và TP.HCM – hai trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước là một bước đi hợp lý nhằm tập trung nguồn lực và nâng cao hiệu quả xét xử. Đây là nơi thường xuyên phát sinh các vụ việc phức tạp, có yếu tố nước ngoài và giá trị kinh tế lớn. Việc tập trung hóa, chuyên môn hóa tạo điều kiện để tích lũy kinh nghiệm chuyên biệt, từ đó nâng cao chất lượng phán quyết và bảo đảm tính nhất quán trong quá trình xét xử.
Một trong những bài học quan trọng từ Nhật Bản, Hoa Kỳ và EU là vai trò thiết yếu của đội ngũ thẩm phán có nền tảng chuyên môn sâu về kỹ thuật và pháp lý. Những thẩm phán này không chỉ hiểu biết pháp luật mà còn đủ năng lực đánh giá các vấn đề kỹ thuật phức tạp trong các vụ kiện liên quan đến bằng sáng chế, phần mềm hay công nghệ cao. Việt Nam cần xây dựng chiến lược dài hạn để đào tạo, tuyển dụng và luân chuyển đội ngũ thẩm phán phù hợp, nhằm đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong lĩnh vực này.
Việc học hỏi và áp dụng các chuẩn mực pháp lý từ các tòa án quốc tế như IPHC, CAFC và UPC sẽ giúp Việt Nam nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền SHTT, đồng thời đáp ứng các cam kết trong các hiệp định thương mại tự do (FTA) mà Việt Nam tham gia. Nhiều FTA thế hệ mới như CPTPP, EVFTA đều yêu cầu minh bạch hóa và bảo hộ nghiêm quyền sở hữu trí tuệ. Việc thành lập Tòa SHTT sẽ là minh chứng rõ ràng cho cam kết cải thiện môi trường đầu tư, giúp Việt Nam hấp dẫn hơn trong mắt doanh nghiệp quốc tế.
Bên cạnh đó, một hệ thống pháp lý ổn định, minh bạch và có thể dự đoán được là nền tảng để tạo niềm tin cho cộng đồng doanh nghiệp và nhà đầu tư. Việc thành lập các Tòa chuyên trách về SHTT có thể góp phần hình thành án lệ, hỗ trợ làm giảm tính phức tạp của các vụ án về lâu dài. Thông qua đó, các phán quyết sẽ ngày càng nhất quán hơn, giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý và bảo đảm công bằng trong giải quyết tranh chấp.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, ngành tư pháp không thể đứng ngoài xu thế. Nhiều quốc gia đã ứng dụng thành công công nghệ trong việc xét xử trực tuyến, quản lý hồ sơ điện tử và công khai thông tin phán quyết trên các nền tảng số. Việt Nam cần thúc đẩy áp dụng các công nghệ tương tự, không chỉ để nâng cao hiệu quả công việc mà còn tăng tính tiếp cận và minh bạch của hệ thống tòa án đối với người dân và doanh nghiệp.
Việc thành lập Tòa chuyên trách về SHTT không chỉ góp phần hiện đại hóa hệ thống tư pháp, mà còn hỗ trợ mạnh mẽ cho quá trình phát triển nền kinh tế tri thức tại Việt Nam. Những kinh nghiệm từ các nước phát triển như Nhật Bản, Hoa Kỳ và EU cho thấy, một hệ thống xét xử chuyên biệt và chuyên sâu là nền tảng quan trọng để bảo vệ hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy đổi mới, tăng cường niềm tin của nhà đầu tư và doanh nghiệp.
Mai Chi