Theo TS. Tạ Mạnh Hùng, tình trạng sản xuất, kinh doanh mỹ phẩm tự chế, mỹ phẩm nhà làm có xu hướng nở rộ trong những năm gần đây, làm tăng thách thức trong việc kiểm soát các mỹ phẩm này khi mà người tiêu dùng chưa thực sự nhận thức đúng đắn về các tác hại của mỹ phẩm được sản xuất không đúng quy định, chưa được cấp phép.
Nhiều cơ sở sản xuất mỹ phẩm nhỏ lẻ chưa chú trọng kiểm soát chất lượng
Tại hội thảo "Mỹ phẩm: Từ công bố, sản xuất đến bảo đảm chất lượng", TS. Tạ Mạnh Hùng - Cục Phó Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế cho biết, những năm gần đây, ngành mỹ phẩm Việt Nam đang tăng trưởng nhanh chóng, với quy mô thị trường đạt khoảng 2,3-2,5 tỷ USD (tính đến năm 2024) và tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm từ 10-15%.
Thị trường tập trung ở các đô thị lớn như Hà Nội, TPHCM, Đà Nẵng, đồng thời cũng đang mở rộng sang nông thôn, đồng bằng và miền núi. Tuy nhiên, phần lớn mỹ phẩm tiêu thụ tại Việt Nam vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu, chiếm khoảng 80-90%, đến từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Thái Lan, Trung Quốc và châu Âu, trong khi sản phẩm trong nước còn hạn chế về công nghệ, nghiên cứu và thương hiệu.
Sự phát triển này đã thúc đẩy nhiều lĩnh vực như bán lẻ, sản xuất, quảng cáo, logistics, tạo công ăn việc làm cho hàng trăm nghìn lao động, từ sản xuất, marketing đến dịch vụ chăm sóc sắc đẹp và thẩm mỹ. Tuy nhiên, tỷ lệ sản xuất nội địa còn thấp, phần lớn mới dừng ở gia công đơn giản. Trong bức tranh đó, sự nở rộ của mỹ phẩm handmade, mỹ phẩm nhà làm đặt ra nhiều thách thức cho quản lý chất lượng.
Theo TS. Tạ Mạnh Hùng, nhiều cơ sở sản xuất nhỏ lẻ chưa chú trọng kiểm soát chất lượng, chưa tuân thủ đúng nguyên tắc Thực hành tốt sản xuất mỹ phẩm, thậm chí chưa đáp ứng các quy định về công bố sản phẩm, quảng cáo, ghi nhãn.
Số lượng tiêu thụ lớn, lợi nhuận cao khiến mỹ phẩm trở thành mục tiêu làm nhái, làm giả của các đối tượng phi pháp. Bên cạnh đó, tình trạng sản xuất, kinh doanh mỹ phẩm tự chế (handmade), mỹ phẩm nhà làm (homemade) có xu hướng nở rộ trong những năm gần đây, làm tăng thách thức trong việc kiểm soát các mỹ phẩm này khi mà người tiêu dùng chưa thực sự nhận thức đúng đắn về các tác hại của mỹ phẩm được sản xuất không đúng quy định, chưa được cấp phép, không có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng.
TS. Tạ Mạnh Hùng - Cục Phó Cục Quản lý Dược, Bộ Y tế (Ảnh: Báo Tiền Phong)
Vừa qua, tại nhiều địa phương, lực lượng chức năng liên tiếp phát hiện và xử lý nhiều trường hợp làm giả, làm nhái mỹ phẩm cao cấp. Trong tháng cao điểm đấu tranh ngăn chặn, đẩy lùi tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ từ ngày 15/5-15/6/2025, có nhiều vụ việc bị triệt phá.
Mặc dù người tiêu dùng biết rõ rằng mỹ phẩm không rõ nguồn gốc có thể gây hậu quả khôn lường, nhưng vẫn nhiều người chấp nhận mua vì tâm lý ham rẻ. Ông cho rằng: “Chính tâm lý này cũng là một trong những hành vi tiếp tay cho vấn nạn mỹ phẩm giả tràn lan”.
Bà Lê Thị Hà - Trưởng Phòng Quản lý Hoạt động thương mại điện tử - Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số - Bộ Công Thương cho biết, thương mại điện tử (TMĐT) đang ngày càng trở thành phương thức mua sắm phổ biến, trong đó mỹ phẩm là nhóm sản phẩm dẫn đầu về doanh thu và tần suất giao dịch.
Theo khảo sát của Bộ Công Thương, TMĐT duy trì tốc độ tăng trưởng 18-25% mỗi năm. Năm 2024, quy mô thị trường đạt trên 25 tỷ USD, tăng 20% so với năm 2023, chiếm khoảng 9% tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước. Trong đó, nhóm mỹ phẩm và sản phẩm làm đẹp ước tính chiếm trên 20% tổng doanh thu bán lẻ trực tuyến. Tỷ lệ người tiêu dùng mua mỹ phẩm qua nền tảng TMĐT tại Việt Nam vượt 60%, đặc biệt phổ biến trên Shopee, TikTok Shop và mạng xã hội như Facebook.
Dù vậy, hoạt động kinh doanh mỹ phẩm online còn tồn tại nhiều rủi ro: hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ, thậm chí những hành vi vi phạm tinh vi như nhái thương hiệu, bán hàng chưa công bố, quảng cáo sai công dụng hoặc lợi dụng hình thức livestream để tiêu thụ sản phẩm kém chất lượng.
Theo bà Hà, hiện nay trách nhiệm kiểm tra nguồn gốc mỹ phẩm chủ yếu đặt lên người bán, trong khi nền tảng TMĐT chỉ yêu cầu giấy tờ pháp lý như phiếu công bố sản phẩm nhưng chưa có công cụ đối chiếu dữ liệu với cơ quan quản lý. Điều này khiến hàng giả dễ dàng lọt qua.
Quy định hiện hành (Nghị định 93/2016) mới tập trung vào khâu sản xuất, chưa có điều khoản cụ thể với hoạt động kinh doanh mỹ phẩm trên môi trường số. Người bán có thể chỉnh sửa phiếu công bố để hợp thức hóa hàng giả, trong khi chế tài xử phạt theo Nghị định 98/2020 chưa bao quát được các mô hình mới như livestream, tiếp thị liên kết hay người bán xuyên biên giới.
Ngoài ra, hạ tầng dữ liệu quản lý mỹ phẩm còn phân tán, thiếu sự kết nối giữa các cơ quan như quản lý thị trường, hải quan, thuế… Trong khi đó, bán hàng qua mạng xã hội và xuyên biên giới ngày càng phổ biến nhưng chưa có cơ chế kiểm soát hiệu quả, nhất là khi người bán không có pháp nhân tại Việt Nam.
Đại diện Phòng Quản lý Hoạt động thương mại điện tử - Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số - Bộ Công Thương nhận định để khắc phục, cơ quan quản lý Nhà nước đang hoàn thiện hành lang pháp lý quản lý mỹ phẩm trên môi trường số.
Trước hết, làm rõ trách nhiệm người bán trong việc công khai phiếu công bố, thông tin nhập khẩu, phân phối, đồng thời chủ sàn phải áp dụng giải pháp kỹ thuật, cơ chế cảnh báo với sản phẩm vi phạm. Song song đó, cần tăng cường ứng dụng công nghệ, xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ để kiểm chứng thông tin sản phẩm, gắn truy xuất nguồn gốc với dữ liệu cơ quan quản lý và công khai trên Cổng thông tin một cửa quốc gia.
Đặc biệt, Luật Thương mại điện tử cần sửa đổi theo hướng quy định cụ thể về xác thực danh tính người bán, trách nhiệm của mạng xã hội có hoạt động thương mại, cùng chế tài xử phạt nghiêm khắc đối với hành vi quảng bá, livestream bán mỹ phẩm giả, sai sự thật. Cơ chế quản lý cũng nên phân cấp cho địa phương, gắn với nâng cao năng lực hậu kiểm và chia sẻ dữ liệu dùng chung.
Công tác hậu kiểm mỹ phẩm vẫn còn nhiều lỗ hổng
Ông Nguyễn Tấn Phong - Giám đốc Trung tâm tư vấn pháp luật Hiệp Hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) - cho biết trong bối cảnh nhu cầu làm đẹp ngày càng lớn, thị trường mỹ phẩm Việt Nam đang tăng trưởng nhanh, với quy mô đạt 2,41 tỷ USD năm 2024 và dự kiến lên tới 2,76 tỷ USD vào 2028. Tuy nhiên, song song với sự sôi động này là tình trạng sản phẩm giả, kém chất lượng, không rõ nguồn gốc xuất hiện tràn lan, đặc biệt trên các nền tảng thương mại điện tử.
Ông Phong nhấn mạnh, chỉ trong một ngày cuối tháng 5/2025 đã có gần 300 sản phẩm bị rút số công bố - chiếm tới 60% tổng số cả năm 2024. Đây là con số báo động, cho thấy không ít doanh nghiệp đang tìm cách lách luật, né tránh kiểm tra.
Theo ông Phong, hậu kiểm - hoạt động giám sát sau khi sản phẩm được phép lưu hành là tuyến phòng vệ cuối cùng bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng. Nếu tiền kiểm chỉ dựa vào hồ sơ công bố từ doanh nghiệp thì hậu kiểm mới phản ánh thực tế chất lượng sản phẩm đến tay khách hàng.
Theo Nguyễn Tấn Phong nhờ hậu kiểm, những sản phẩm chứa chất cấm, thành phần sai lệch hay quảng cáo thổi phồng mới được phát hiện kịp thời và thu hồi. Đây chính là cách để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh công bằng cho các doanh nghiệp chân chính.
Thực tế cho thấy công tác hậu kiểm mỹ phẩm tại Việt Nam vẫn còn nhiều lỗ hổng. Nhiều địa phương thiếu cán bộ chuyên trách, phòng kiểm nghiệm chưa đạt chuẩn quốc tế, khiến việc kiểm tra khó kịp thời và toàn diện.
Mỹ phẩm tràn lan trên sàn thương mại điện tử (TMĐT): Nhiều sàn TMĐT như Shopee, TikTok, Facebook nhưng không qua kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt, khiến việc kiểm tra, truy xuất và xử lý trở nên khó khăn hơn. Chế tài xử phạt chưa đủ răn đe: Mức phạt hiện nay chỉ 30-50 triệu đồng, trong khi lợi nhuận từ vi phạm có thể gấp nhiều lần.
“Chính những bất cập này khiến thị trường mỹ phẩm Việt Nam chưa thật sự minh bạch và an toàn” Ông Nguyễn Tấn Phong chia sẻ.
Để khắc phục, ông Nguyễn Tấn Phong đưa ra loạt giải pháp như: Hoàn thiện pháp luật: Sửa đổi quy định hiện hành, tăng chế tài xử phạt và quy rõ trách nhiệm của doanh nghiệp, KOL, sàn thương mại điện tử. Đặc biệt, dự thảo Nghị định quản lý mỹ phẩm dự kiến trình Chính phủ tháng 9/2025 được kỳ vọng sẽ “bịt” những lỗ hổng lớn.
Ứng dụng công nghệ số: Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về mỹ phẩm, áp dụng mã QR và hệ thống truy xuất nguồn gốc để người tiêu dùng dễ kiểm tra, hạn chế hàng giả.
Tăng cường nguồn lực: Đầu tư phòng kiểm nghiệm đạt chuẩn ISO/IEC 17025, đào tạo cán bộ chuyên trách và lập đội hậu kiểm tại trung ương, địa phương.
Phối hợp liên ngành - hợp tác quốc tế: Liên kết Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Công an kinh tế, đồng thời trao đổi thông tin với các cơ quan trong khu vực ASEAN và WHO để cảnh báo sớm rủi ro.
Nâng cao ý thức cộng đồng: Tuyên truyền mạnh mẽ, công khai vi phạm, khuyến khích người tiêu dùng phản ánh sai phạm.
Ông Nguyễn Tấn Phong khẳng định, hậu kiểm không chỉ là công cụ pháp lý mà là biểu hiện của quản trị hiện đại dựa trên dữ liệu, sự minh bạch và niềm tin. Nhưng niềm tin chỉ bền vững khi hệ thống pháp luật đủ mạnh, cơ chế giám sát đủ hiệu quả và đạo đức thực thi công vụ được đặt lên hàng đầu.
Anh Đào