Từ đơn trình báo của ông Đinh Văn Chu, trú tại xã Đầm Hà, tỉnh Quảng Ninh, một thực tế đáng lo ngại về nhận thức pháp luật tài chính và rủi ro pháp lý đối với người lao động đã được đặt ra. Câu chuyện không chỉ phản ánh khó khăn của một cá nhân, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc cho mượn tài khoản ngân hàng cá nhân sử dụng trong hoạt động kinh doanh hiện nay.
Trong bối cảnh thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng phổ biến, ranh giới giữa tài khoản cá nhân và tài khoản phục vụ hoạt động kinh doanh đang bị xóa nhòa một cách đáng lo ngại.
Ở không ít cơ sở sản xuất, thu mua nông - thủy sản, dòng tiền hàng tỷ, thậm chí hàng chục tỷ đồng vẫn được luân chuyển qua các tài khoản đứng tên cá nhân, nhiều khi là người lao động phổ thông, không đăng ký kinh doanh, không kiểm soát hoạt động mua bán. Sự “tiện tay” trong tổ chức giao dịch, cộng với khoảng trống về hiểu biết pháp luật tài chính - ngân hàng, đang âm thầm đẩy rủi ro pháp lý về phía những người yếu thế nhất trong chuỗi lao động.
Khi dòng tiền mang dấu hiệu kinh doanh nhưng lại gắn với một cái tên cá nhân, hệ lụy không chỉ dừng ở nguy cơ tranh chấp dân sự, mà còn có thể kéo theo những hệ quả nghiêm trọng về thuế và trách nhiệm pháp lý lâu dài.
Tòa soạn Tạp chí Thương Trường nhận được đơn trình báo của ông Đinh Văn Chu, hiện là lao động làm việc tại xưởng hàu Tứ Khương, một cơ sở sản xuất, thu mua hàu hoạt động trên địa bàn xã Đầm Hà. Theo nội dung đơn, tài khoản ngân hàng mang tên cá nhân ông Đinh Văn Chu đã được sử dụng để giao dịch mua bán hàng hóa liên quan đến hoạt động của xưởng hàu, với tổng giá trị giao dịch gần 20 tỷ đồng chỉ trong một thời gian ngắn.
Nội dung đơn, thư ông Đinh Văn Chu gửi tới Tòa soạn Tạp chí Thương Trường
Trong đơn trình báo, ông Chu nêu rõ: “Tôi làm đơn này xin trình báo về việc ông Đinh Văn Tứ sử dụng tài khoản ngân hàng mang tên tôi để giao dịch mua bán hàng hóa.” Theo trình bày, ông Chu không đăng ký kinh doanh, không trực tiếp mua bán hàu, không hưởng lợi từ các giao dịch nêu trên. Việc mở và sử dụng tài khoản được thực hiện trong quá trình làm việc, theo sự sắp xếp của cơ sở sản xuất nơi ông lao động.
Từ tài khoản này, hàng trăm giao dịch đã phát sinh, với giá trị mỗi lần từ vài chục triệu đến hàng trăm triệu đồng. Dòng tiền lớn, tần suất cao, mang đầy đủ dấu hiệu của hoạt động kinh doanh, song lại đứng tên một cá nhân là người lao động phổ thông, không có tư cách pháp lý của chủ thể kinh doanh.
Thực tế trên đặt ra câu hỏi đáng suy ngẫm: Vì sao tài khoản cá nhân của người lao động lại được sử dụng để phục vụ hoạt động kinh doanh có quy mô lớn? Phải chăng do thói quen sản xuất nhỏ lẻ, sự tiện lợi trong quản lý dòng tiền, hay bắt nguồn từ việc thiếu hiểu biết pháp luật của cả người sử dụng lao động và người lao động?
Tại nhiều vùng nông thôn, ven biển, hoạt động sản xuất - thu mua nông, thủy sản vẫn chủ yếu dựa trên niềm tin, thỏa thuận miệng. Việc nhờ người lao động đứng tên tài khoản ngân hàng để nhận - chuyển tiền hộ, ký chứng từ, rút tiền thay… diễn ra khá phổ biến. Với người lao động, đây thường chỉ được hiểu là “làm theo yêu cầu công việc”, ít khi được cảnh báo về hệ quả pháp lý lâu dài.
Tuy nhiên, pháp luật hiện hành quy định rất rõ: người đứng tên tài khoản ngân hàng là chủ thể chịu trách nhiệm pháp lý đối với toàn bộ giao dịch phát sinh trên tài khoản đó.
Theo Luật Các tổ chức tín dụng và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước (Theo Thông tư số 17/2024/TT-NHNN của Ngân hàng Nhà nước), tài khoản thanh toán cá nhân được mở để phục vụ nhu cầu chi tiêu, sinh hoạt, giao dịch dân sự của chính chủ tài khoản. Mọi giao dịch ghi nhận trên tài khoản đều gắn với trách nhiệm của người đứng tên, không phụ thuộc vào việc ai là người trực tiếp sử dụng hay hưởng lợi từ dòng tiền.
Dưới góc độ pháp luật dân sự, chủ tài khoản có nghĩa vụ quản lý, kiểm soát việc sử dụng tài khoản của mình. Việc để người khác sử dụng tài khoản cá nhân để thực hiện giao dịch có thể phát sinh trách nhiệm liên đới nếu giao dịch đó vi phạm pháp luật, gây thiệt hại hoặc liên quan đến tranh chấp.
Đặc biệt, trong lĩnh vực thuế, theo quy định của Luật Quản lý thuế, dòng tiền phát sinh qua tài khoản cá nhân có thể được cơ quan thuế xem xét để xác định nghĩa vụ thuế nếu có dấu hiệu hoạt động kinh doanh. Khi đó, người đứng tên tài khoản có thể bị yêu cầu giải trình nguồn tiền, mục đích giao dịch, thậm chí đối mặt với nguy cơ bị truy thu thuế, xử phạt vi phạm hành chính nếu không chứng minh được đây không phải thu nhập chịu thuế của mình.
Trong trường hợp có dấu hiệu che giấu doanh thu, trốn thuế, hoặc sử dụng tài khoản cá nhân để hợp thức hóa dòng tiền cho tổ chức, cá nhân khác, trách nhiệm pháp lý có thể được xem xét ở mức độ nghiêm trọng hơn, tùy theo tính chất, mức độ vi phạm.
Đáng chú ý, theo phản ánh của ông Đinh Văn Chu, sau khi theo dõi các thông tin trên báo chí liên quan đến kiểm soát dòng tiền và quản lý thuế, ông bắt đầu lo ngại về những rủi ro pháp lý có thể phát sinh đối với bản thân. Sau đó, tài khoản ngân hàng mang tên ông bị khóa, dữ liệu giao dịch trên điện thoại bị xóa. Chi tiết này phần nào cho thấy tâm lý hoang mang, bị động của người lao động khi nhận ra trách nhiệm pháp lý vượt xa hiểu biết ban đầu của mình.
Từ câu chuyện này có thể thấy, người lao động đang đứng trước nguy cơ trở thành người “gánh rủi ro” trên giấy tờ pháp lý, trong khi họ không có quyền quyết định, không kiểm soát dòng tiền và không được trang bị đầy đủ kiến thức pháp luật. Khoảng trống về hiểu biết tài chính - ngân hàng, cộng với vị thế yếu hơn trong quan hệ lao động, khiến họ dễ rơi vào thế bất lợi.
Đây không phải trường hợp cá biệt. Khi thanh toán không dùng tiền mặt ngày càng phổ biến, trong khi công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật chưa theo kịp thực tế, nguy cơ rủi ro pháp lý đối với người dân, đặc biệt là người lao động phổ thông, ngày càng hiện hữu.
Từ thực tế trên, cần nhìn nhận rõ trách nhiệm của các bên liên quan.
Đối với cơ quan thuế, cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn người dân và các cơ sở sản xuất nhỏ lẻ về việc phân biệt rõ tài khoản cá nhân và tài khoản phục vụ hoạt động kinh doanh. Việc phổ biến quy định pháp luật ngay từ cơ sở, tại xã, thôn, khu sản xuất nông - thủy sản là cần thiết để người dân hiểu rõ nghĩa vụ và rủi ro gắn với dòng tiền.
Đối với hệ thống ngân hàng, bên cạnh việc tuân thủ quy trình mở tài khoản, cần có hình thức cảnh báo rõ ràng, dễ hiểu về trách nhiệm pháp lý của chủ tài khoản. Khi tài khoản cá nhân phát sinh giao dịch bất thường về tần suất, giá trị, ngân hàng cần chủ động tư vấn, nhắc nhở và hướng dẫn khách hàng sử dụng các hình thức tài khoản phù hợp với quy định pháp luật.
Đối với chính quyền cơ sở, công tác phổ biến pháp luật về tài chính - ngân hàng cần được quan tâm đúng mức, lồng ghép trong các buổi sinh hoạt cộng đồng, họp thôn, nhằm nâng cao nhận thức và bảo vệ người lao động khỏi những rủi ro không đáng có.
Về phía các cơ sở sản xuất, kinh doanh, sự thuận tiện trong tổ chức hoạt động không thể là lý do để đẩy rủi ro pháp lý về phía người lao động. Việc sử dụng tài khoản cá nhân của người khác cho hoạt động kinh doanh tiềm ẩn nhiều hệ lụy, không chỉ cho người lao động mà cả chính cơ sở sản xuất.
Từ đơn trình báo của ông Đinh Văn Chu, có thể thấy rõ nhu cầu cấp thiết của việc xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, tuân thủ pháp luật, nơi mỗi chủ thể đều hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình. Khi nhận thức pháp luật được nâng cao, những rủi ro bị lợi dụng, bị đẩy trách nhiệm sẽ được hạn chế, góp phần bảo vệ người lao động và tăng cường kỷ cương trong quản lý tài chính - kinh tế ở cơ sở.
Đình Sáng