Bán hàng đa cấp là ngành nghề kinh doanh được pháp luật cho phép. Tuy nhiên, đây là lĩnh vực kinh doanh nhạy cảm, dễ bị biến tướng thành các hoạt động lừa đảo, huy động tài chính bất hợp pháp, gây hệ lụy xấu trên quy mô lớn cho xã hội.
Tạo hành lang pháp lý cho hoạt động bán hàng đa cấp
Kinh doanh theo phương thức đa cấp còn có các tên gọi khác là bán hàng đa cấp, kinh doanh theo mạng, Multi-Level Marketing, Network Marketing. Đây là phương thức tiếp thị để bán lẻ trực tiếp hàng hóa thông qua mạng lưới phân phối. Phương thức kinh doanh này sử dụng mạng lưới người tham gia gồm nhiều cấp, nhiều nhánh; trong đó, người tham gia được hưởng hoa hồng, tiền thưởng và lợi ích kinh tế khác từ kết quả kinh doanh của mình và của những người khác trong mạng lưới.
Kể từ khi hoạt động bán hàng đa cấp du nhập vào Việt Nam năm 1999, để hòa nhập với thế giới và tình hình thực tế, hành lang pháp lý về bán hàng đa cấp dần được hình thành và hoàn thiện với hàng loạt hệ thống văn bản quy định siết chặt hơn về điều kiện đối với các doanh nghiệp, người tham gia và công tác quản lý nhà nước trong hoạt động bán hàng đa cấp.
Công tác quản lý nhà nước và đấu tranh phòng chống tội phạm trong hoạt động bán hàng đa cấp được xây dựng và triển khai đối với hai nhóm đối tượng chính là doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp và hoạt động kinh doanh đa cấp trái phép.
Cụ thể, hoạt động bán hàng đa cấp chính thống được thực hiện theo quy định của pháp luật. Trong thời gian qua, Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành liên quan đã thiết lập cơ chế quản lý chặt chẽ đối với hoạt động bán hàng đa cấp thông qua hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các cơ quan quản lý chuyên ngành. Theo đó, doanh nghiệp hoạt động bán hàng đa cấp chính thống cần phải đăng ký với Bộ Công Thương, chịu sự quản lý của cơ quan quản lý ngành Công Thương và các cơ quan chuyên ngành liên quan như kế hoạch đầu tư, y tế, công an...
Trong những năm qua, Bộ Công Thương đã triển khai quyết liệt, đồng bộ các giải pháp quản lý hoạt động bán hàng đa cấp từ Trung ương đến địa phương. Việc rà soát, hoàn thiện pháp luật quản lý hoạt động bán hàng đa cấp được Bộ Công Thương thực hiện thường xuyên, liên tục, trên cơ sở đó đã trình Chính phủ, Quốc hội ban hành các văn bản pháp luật giúp quản lý ngày càng chặt chẽ, hiệu quả đối với hoạt động bán hàng đa cấp.
Năm 2023, Quốc hội đã ban hành Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trong đó đã luật hóa các quy định về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 18/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 40/2018/NĐ-CP về quản lý hoạt động bán hàng đa cấp.
Năm 2024, Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số 55/2024/NĐ-CP quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, trong đó có các quy định về quản lý bán hàng đa cấp.
Hiện nay, trên cả nước có 20 doanh nghiệp có giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp đang hoạt động. Tính riêng năm 2023, tổng số lượng người tham gia bán hàng đa cấp là 768.283 người, tổng doanh thu ngành bán hàng đa cấp đạt khoảng 16.866 tỷ đồng, tổng số hoa hồng và các lợi ích kinh tế chi trả cho người tham gia bán hàng đa cấp đạt khoảng 5.846 tỷ đồng, tổng số thuế đã nộp về ngân sách nhà nước là khoảng 2.255 tỷ đồng.
Sàng lọc doanh nghiệp bán hàng đa cấp
Bên cạnh đó, công tác kiểm tra, thanh tra việc chấp hành pháp luật trong hoạt động bán hàng đa cấp được thực hiện thường xuyên, qua đó phát hiện và xử phạt nhiều trường hợp vi phạm, thu hồi giấy chứng nhận đăng ký hoạt động bán hàng đa cấp của hơn 20 doanh nghiệp. Theo đó, số lượng doanh nghiệp bán hàng đa cấp đã giảm từ 67 doanh nghiệp vào năm 2016 đến nay chỉ còn 20 doanh nghiệp.
Chỉ tính riêng năm 2023, Bộ Công thương đã kiểm tra đối với 6 doanh nghiệp, xử phạt vi phạm hành chính đối với 5 doanh nghiệp và 1 người tham gia bán hàng đa cấp với tổng số tiền 1,115 tỷ đồng.
Bên cạnh đó, công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quản lý bán hàng đa cấp, cảnh báo các dấu hiệu đa cấp trái phép được Bộ Công Thương thực hiện thường xuyên thông qua nhiều hình thức khác nhau như: Đăng tin trên website, cung cấp thông tin cho các đơn vị báo chí, truyền thông, thực hiện các hoạt động phổ biến trực tiếp đến người dân, trong đó chuỗi các hoạt động tuyên truyền cho sinh viên các trường đại học tại TP. Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Hà Nội, Thái Nguyên. Nhờ đó, hoạt động của các doanh nghiệp bán hàng đa cấp có giấy chứng nhận đến nay đã đi vào khuôn khổ, cơ bản không xảy ra các vụ việc gây bức xúc dư luận.
Đối với hoạt động kinh doanh đa cấp trái phép, với việc kiểm soát chặt chẽ hoạt động bán hàng đa cấp của doanh nghiệp được cấp giấy chứng nhận, các đối tượng hoạt động bất chính có xu hướng chuyển sang các hình thức biến tướng, lợi dụng mô hình kinh doanh đa cấp để lừa đảo, trục lợi dẫn đến hoạt động này có diễn biến ngày càng phức tạp. Mặc dù nhóm đối tượng này bị pháp luật nghiêm cấm, không thuộc phạm vi quản lý, Bộ Công Thương cũng đã có những giải pháp đấu tranh quyết liệt nhằm ngăn ngừa, hạn chế tối đa thiệt hại cho người dân.
Thường xuyên thu thập thông tin và đưa ra cảnh báo công khai về các trường hợp có dấu hiệu kinh doanh theo phương thức đa cấp trái phép để người dân biết và tránh bị lợi dụng bởi các đối tượng này, Bộ Công Thương cũng phối hợp, chuyển thông tin cho các cơ quan công an các cấp về các trường hợp có dấu hiệu hoạt động kinh doanh đa cấp không phép, biến tướng để theo dõi, tiến đến xử lý hình sự theo quy định tại Điều 217a Bộ luật Hình sự.
Tính riêng từ đầu năm 2023, Bộ Công thương đã chuyển thông tin về 9 trường hợp có dấu hiệu kinh doanh đa cấp biến tướng, không phép cho các cơ quan công an để theo dõi và xử lý kịp thời. Bộ Công thương cũng tích cực phối hợp về chuyên môn với các cơ quan công an trong việc xác định mô hình hoạt động của các đối tượng có dấu hiệu kinh doanh theo phương thức đa cấp trong hoạt động tố tụng.
Đối với các hình thức biến tướng không thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương, thời gian tới Bộ sẽ tăng cường công tác tuyên truyền, cảnh báo để nâng cao nhận thức của người dân trước các biểu hiện của đa cấp biến tướng; đồng thời, phối hợp với các Bộ, ngành, lực lượng liên quan, đặc biệt là cơ quan công an, xử lý nghiêm minh các trường hợp vi phạm, nâng cao tính răn đe và ngăn ngừa sớm các hệ lụy xấu cho xã hội.
Trung Anh