Nông sản, thực phẩm xuất khẩu vào EU cần đáp ứng quy định an toàn thực phẩm

Đối với thị trường có tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm rất cao như Liên minh châu Âu (EU), doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, thực phẩm cần tăng cường cập nhật thông tin và kịp thời đáp ứng các quy định mới liên quan. Đây là điều kiện tiên quyết để tăng sức cạnh tranh cho hàng hóa của Việt Nam.

Sáng 24/2, Văn phòng Thông báo và Điểm hỏi đáp quốc gia về vệ sinh dịch tễ và kiểm dịch động thực vật Việt Nam (SPS Việt Nam) Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phối hợp Báo Nông nghiệp Việt Nam tổ chức Hội nghị trực tuyến Triển khai cấp bách quy định an toàn thực phẩm của thị trường EU.

Còn lúng túng trong xuất khẩu “thực phẩm mới”

Trong gần hai tháng đầu năm 2025, EU đã gửi 16 cảnh báo đối với các sản phẩm nông sản và thực phẩm xuất khẩu của Việt Nam, bao gồm hạt điều, tôm chế biến, nước giải khát, hạt é khô và thịt ốc bươu. Nguyên nhân chính dẫn đến các cảnh báo này là do vi phạm các quy định của EU, dẫn đến việc thu hồi, tiêu hủy sản phẩm.

Một số doanh nghiệp chưa đăng ký lưu hành các sản phẩm có chứa thành phần từ “thực phẩm mới” theo quy định của EU. Ngoài ra, có trường hợp khai báo không trung thực về nguyên liệu, đặc biệt là các thành phần có thể gây dị ứng cho người tiêu dùng. Một số sản phẩm chứa phụ gia không được phép sử dụng hoặc vượt mức quy định, dẫn đến việc EU buộc phải thu hồi ngay lập tức. Hơn nữa, nhiều lô hàng có thành phần từ động vật nhưng không thực hiện kiểm dịch thú y tại cửa khẩu, vi phạm các quy định an toàn sinh học của EU.

Ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam cho biết, hiện doanh nghiệp đang lúng túng khi xuất khẩu  sang EU về “thực phẩm mới" và "sản phẩm hỗn hợp". 

"Thực phẩm mới" là bất kỳ loại thực phẩm nào không được sử dụng để tiêu thụ cho con người ở mức đáng kể trong Liên minh châu Âu trước ngày 15/5/1997. Chi tiết được nêu tại Quy định (EU) 2015/2283. Danh sách thực phẩm mới được cấp phép tại Quy định (EU) 2018/1023.

"Sản phẩm hỗn hợp" nếu chứa thành phần có nguồn gốc từ động vật, thì nguyên liệu từ động vật phải nằm trong danh sách các doanh nghiệp được phép xuất khẩu sản phẩm động vật vào EU. Đây là một quy định rất mới, vừa được EU ban hành tại Quy định (EC) 2022/2292 và có hiệu lực từ ngày 15/12/2022. EU quy định, những sản phẩm có thành phần từ động vật đã qua chế biến và các nguyên liệu thực vật làm thay đổi đặc tính của sản phẩm nguồn gốc động vật được coi là sản phẩm tổng hợp.

Quy định thay đổi liên tục

Thống kê của Văn phòng SPS Việt Nam cho thấy, xu hướng tiêu dùng xanh, thực phẩm hữu cơ, sản phẩm có chứng nhận chắc chắn đang mở ra cơ hội lớn cho nông sản Việt. Bên cạnh đó, Việt Nam có điều kiện tự nhiên thuận lợi để sản xuất nhiều loại nông sản đặc thù mà EU không có như thanh long, xoài, chanh leo, vải, nhãn. Vậy nên đây được coi là lợi thế rất lớn của nông sản nước ta.

Tuy nhiên, EU là thị trường có tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm rất cao. Các sản phẩm phải đáp ứng các quy định SPS (kiểm tra an toàn thực phẩm và kiểm dịch, phụ gia thực phẩm...) và TBT (rào cản kỹ thuật thương mại), với dư lượng tối đa thuốc bảo vệ thực phẩm thấp.

Bà Nguyễn Thị Huyền, Văn phòng SPS Việt Nam lưu ý các quy định của EU sẽ được thay đổi liên tục. Cụ thể, Quy định (EU) 2020/2235 về mẫu giấy chứng nhận sửa đổi, bổ sung 15 lần; Quy định EU 2017/625 về kiểm soát chính thức cụ thể đối với một số loại động vật, hàng hóa đã bị thay thế bởi Quy định 2022/2292 (06/9/2022) và đến nay sửa đổi 2 lần; Quy định 2021/404 về kiểm dịch thú y, sửa đổi bổ sung 112 lần.

“Các doanh nghiệp cần cập nhật thay đổi các quy định của EU thường xuyên, Liên hệ Văn phòng SPS Việt Nam để được hướng dẫn cụ thể về các thay đổi,” bà Huyền nói.

Để hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng quy định an toàn thực phẩm của EU, ông Ngô Xuân Nam cho rằng, trước mắt cần tăng cường cập nhật thông tin và phổ biến các tiêu chuẩn mới của EU đến người sản xuất (nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp) thực hiện đáp ứng đầy đủ các quy định về vệ sinh, an toàn thực phẩm, an toàn dịch bệnh của thị trường EU. Các cơ quan chuyên môn có hướng dẫn chi tiết về thủ tục xuất khẩu, ghi nhãn, chứng nhận an toàn thực phẩm,… tới các cơ sở sơ chế, chế biến, đóng gói, doanh nghiệp kinh doanh nông sản, thực phẩm xuất khẩu.

Đơn vị sản xuất tăng cường kiểm tra, giám sát chặt chẽ chuỗi cung ứng, vùng nguyên liệu, các khâu sản xuất, các cơ sở sơ chế, chế biến, đóng gói, vận chuyển nhằm đảm bảo đáp ứng quy định về các biện pháp vệ sinh dịch tễ và kiểm dịch động, thực vật. Đặc biệt là tăng cường kiểm soát tại cửa khẩu, cải thiện quy trình kiểm nghiệm hàng hóa trước khi xuất khẩu, giảm rủi ro bị trả hàng do vi phạm quy định EU. Về dài hạn, doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch và chiến lược dài hạn cho thị trường EU.

Văn phòng SPS Việt Nam sẽ tăng cường làm việc với các cơ quan chuyên môn của EU về việc hướng dẫn tuân thủ các quy định mới của EU, làm rõ việc truy xuất một số doanh nghiệp vi phạm nhưng chưa đầy đủ thông tin. Văn phòng sẽ thông báo kết quả truy xuất nguồn gốc với EU để minh bạch thông tin quản lý an toàn thực phẩm, ông Ngô Xuân Nam cho biết.

Tuy nhiên, ông Ngô Xuân Nam cũng nêu thực trạng, từ đầu năm đến 20/2, Việt Nam đã có 16 cảnh báo từ thị trường EU. Các sản phẩm bị cảnh báo do phát hiện chất gây ô nhiễm môi trường, vi sinh vật gây bệnh, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, dư lượng phụ gia thực phẩm… đặc biệt là có nhiều sản phẩm là thực phẩm mới chưa được cấp phép.

Năm 2024, Việt Nam có 114 cảnh báo từ EU. Văn phòng SPS Việt Nam đã có văn bản yêu cầu báo cáo về kết quả xử lý cảnh báo. Tuy nhiên, đến nay, Văn phòng SPS Việt Nam mới nhận được 63/114 (chiếm 55,3 %) cảnh báo có kết quả xử lý; trong đó 57 sản phẩm thuộc quản lý của Cục Bảo vệ thực vật và 6 sản phẩm thuộc quản lý của Cục Xuất nhập khẩu  (Bộ Công Thương). Số còn lại 51/114 (chiếm 44,7%) tổng cảnh báo năm 2024, Văn phòng SPS Việt Nam chưa nhận được thông tin kết quả xử lý.

Xây dựng các tài liệu hướng dẫn dễ hiểu các yêu cầu của EU

Ở góc độ cơ quan quản lý địa phương, ông Phan Văn Tấn, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT Bình Thuận cho biết, thanh long và thủy sản là hai sản phẩm xuất khẩu chủ yếu của tỉnh. Sở NN&PTNT đã thường xuyên tuyên truyền và hướng dẫn sản xuất để đáp ứng nhu cầu các nước nhập khẩu. Tuy nhiên, những yêu cầu về nhập khẩu của EU là thách thức rất lớn của địa phương

Theo ông Tấn, để làm tốt việc này cần sự phối hợp các sở ngành địa phương và trung ương cùng các đơn vị tổ chức ngành hàng. "Bộ NN&PTNT cũng cần ban hành cập nhật các văn bản cập nhật và có các cẩm nang hướng dẫn để địa phương thực hiện được sát sao hơn", ông Tấn nhấn mạnh.

Nêu rõ hơn đề xuất về thông tin cho người sản xuất, ông Nguyễn Văn Hà, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT Đăk Lắk cho rằng yêu cầu nhập khẩu khá tổng hợp từ sản xuất đến chế biến, xuất khẩu. Tuy nhiên việc sản xuất có nhiều bất cập. "Hiện nay chưa có quy chuẩn cho các cây trồng, vật nuôi chủ lực để chúng tôi có thể dựa trên đó tuyên truyền. Cần có sự hợp nhất thông tin để các địa phương có các sản phẩm xuất khẩu chủ lực có cơ sở để tuyên truyền cho người sản xuất", ông Hà nhấn mạnh

Về phía đại diện doanh nghiệp, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam đề nghị nâng cao nhận thức, năng lực bằng cách tập huấn cho các địa phương, nông dân, doanh nghiệp sản xuất rau quả trọng điểm sang EU. Cùng với đó xây dựng các tài liệu hướng dẫn dễ hiểu các yêu cầu của EU trong trồng trọt, thu hái, bảo quản… để xuất khẩu.

Ông Nguyễn Anh Duy, Chủ tịch Công ty CP Toàn Cầu Thanh Niên đề xuất SPS cho rằng cần có đầu mối Văn phòng SPS tại phía Nam, vì nơi đây tập trung đến 70% sản phẩm nông sản cho xuất khẩu. "Thông tin đến với doanh nghiệp cần nhanh chóng, kịp thời và chi tiết hơn để kịp thời phối hợp với người sản xuất. Việc này vừa tránh thiệt hại cho người dân, doanh nghiệp và không ảnh hưởng đến uy tín nông sản quốc gia khi xuất khẩu", ông Duy nêu quan điểm.

Thực tế việc triển khai đồng bộ các giải pháp để tuân thủ yêu cầu của các nước nhập khẩu đã từng có hiệu quả rất tốt. Dẫn chứng việc này, ông Lê Thanh Hòa, Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam cho biết: "Giai đoạn đầu khi Việt Nam mới gia nhập EU vào năm 2005, có những năm phía bạn đưa ra tới 600 cảnh báo. Nhưng sau khi triển khai hỗ trợ một cách đồng bộ, việc tuân thủ các yêu cầu về nông sản thực phẩm đã được nhận thức và thực hiện một cách chuẩn chỉ hơn".

Ông Ngô Xuân Nam, Phó giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam chia sẻ: "Có ý kiến cho rằng, xuất khẩu nhiều sẽ song hành với cảnh báo nhiều. Đáng tiếc, đà tăng của xuất khẩu sau 4 năm chưa nổi 50%, trong khi số cảnh báo tăng gần 300%". Ông Nam cho rằng rất khó để giải thích, một cường quốc xuất khẩu nông sản, luôn giữ chắc một vị trí trong tốp 15 thế giới lại bị tăng cảnh báo theo cấp số nhân ở một thị trường được xem là thước đo, là chuẩn mực cho nông sản toàn cầu.

Thu Giang