Rút bảo hiểm xã hội một lần: ĐBQH đề xuất cho rút theo phần người lao động đóng

Đại biểu Tô Văn Tám đề nghị cần tôn trọng, ghi nhận quyền của người đóng bảo hiểm xã hội khi họ không còn điều kiện tham gia nữa. Nên quy định theo hướng là người lao động được lựa chọn hưởng BHXH một lần và khi đó chỉ được rút phần mình đã đóng, còn phần người sử dụng lao động đóng thì Nhà nước bảo lưu để người lao động tiếp tục đóng hoặc hưởng khi họ hết độ tuổi lao động.

Cả hai phương án trong dự thảo đều chưa “trọn vẹn”

Ngày 23/11/2023, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) sửa đổi. Một trong những vấn đề làm “nóng” nghị trường là làm thế nào để hạn chế người lao động rút bảo hiểm xã hội 1 lần nhưng vẫn đảm bảo để người lao động có thể ổn định đời sống sau khi ngừng làm việc.

Hiện dự thảo Luật đề xuất 02 phương án (tại điểm đ, khoản 1, Điều 70). Cụ thể, Phương án 1: Quy định việc hưởng BHXH một lần đối với hai nhóm người lao động khác nhau: Nhóm 1: Đối với người lao động đã tham gia BHXH trước khi Luật BHXH (sửa đổi) có hiệu lực, sau 12 tháng nghỉ việc và chưa đủ 20 năm đóng BHXH, có nhu cầu thì được nhận BHXH một lần. Nhóm 2: Đối với người lao động bắt đầu tham gia BHXH từ ngày Luật BHXH (sửa đổi) có hiệu lực trở đi (dự kiến 01/07/2025) thì không được nhận BHXH một lần (chỉ giải quyết hưởng BHXH một lần trong các trường hợp: đủ tuổi hưởng lương hưu mà chưa đủ năm đóng để hưởng lương hưu; ra nước ngoài để định cư hoặc bị mắc một trong những bệnh nguy hiểm đến tính mạng theo quy định tại Điều 60 Luật BHXH hiện hành).

Phương án 2: "Sau 12 tháng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, không tham gia BHXH tự nguyện và có thời gian đóng BHXH chưa đủ 20 năm mà người lao động có yêu cầu thì được giải quyết một phần nhưng tối đa không quá 50% tổng thời gian đã đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất. Thời gian đóng BHXH còn lại được bảo lưu để người lao động tiếp tục tham gia và hưởng các chế độ BHXH.

Tại hội trường, đại biểu Sùng A Lềnh (Lào Cai) tán thành sự cần thiết phải sửa đổi quy định về bảo hiểm xã hội một lần trong dự thảo luật để đạt được mục tiêu mở rộng diện bao phủ bảo hiểm xã hội, hướng tới mục tiêu bảo hiểm xã hội toàn dân.

Tuy nhiên, để có thể khắc phục được tình trạng số lượng người nhận bảo hiểm xã hội một lần tăng lên hằng năm như thời gian gần đây, đại biểu Lềnh cho rằng, cần phải phân tích, đánh giá kỹ lưỡng để xác định nguyên nhân cơ bản của tình trạng này, nhằm có giải pháp căn cơ và có chính sách đồng bộ về bảo hiểm xã hội.

Nhấn mạnh bảo hiểm xã hội một lần là quyền lợi chính đáng của người lao động tham gia bảo hiểm xã hội, đại biểu Đoàn Thị Thanh Mai (Hưng Yên) cho rằng, người lao động hưởng bảo hiểm xã hội một lần có xu hướng gia tăng trong thời gian qua là một thực tế đáng lo ngại đối với việc thực hiện mục tiêu an sinh xã hội cho toàn dân. Do đó, đại biểu đề nghị cơ quan soạn thảo đánh giá nguyên nhân dẫn tới xu hướng gia tăng của tình trạng rút bảo hiểm xã hội một lần để có giải pháp căn cơ.

Đề nghị xem xét điều kiện giúp bảo hiểm xã hội một lần thật thận trọng để đảm bảo an sinh xã hội cho người lao động, đại biểu đoàn Hưng Yên cũng phân tích về ưu, nhược điểm của hai phương án do cơ quan soạn thảo trình và đề nghị nên nghiên cứu phương án người lao động được lựa chọn rút bảo hiểm xã hội một lần hoặc rút 50% thời gian đã đóng; thời gian còn lại được bảo lưu để hưởng chế độ bảo hiểm xã hội khi đủ tuổi nghỉ hưu và không nên chỉ giải quyết tối đa 50% tổng thời gian đã đóng.

Góp ý về vấn đề này, đại biểu Nguyễn thị Tuyết Nga (Quảng Bình) cho rằng, cần có một giải pháp đồng bộ để bảo vệ người lao động và để người lao động không muốn rút bảo hiểm một lần. Hiện dự thảo Luật đề xuất 2 phương án, nhưng đại biểu cho rằng phương án linh hoạt nhất là không cấm người lao động rút BHXH một lần. Tuy nhiên phải quy định hết sức chặt chẽ, khắt khe điều kiện được rút BHXH một lần. Do vậy theo đại biểu, Luật có thể xem xét thiết kế thành các phương án để người lao động lựa chọn.

Tranh luận về nội dung này, đại biểu Nguyễn Thanh Cầm (Tiền Giang) cho biết, nếu chọn Phương án 1 sẽ không đảm bảo sự công bằng giữa những người lao động tham gia BHXH trước và sau khi Luật BHXH (sửa đổi) có hiệu lực. Bởi một trong những lý do chính khiến người lao động rút BHXH một lần trong thời gian qua là để lo cho cuộc sống trước mắt.

Việc rút BHXH một lần trong nhiều trường hợp là nguồn tài chính vô cùng cần thiết để người lao động duy trì, bảo đảm được phần nào cuộc sống trước mắt của họ. Như vậy, vô hình dung sẽ không tạo động lực để người lao động trẻ, lao động mới tham gia BHXH; không thực hiện được nguyên tắc công bằng, bình đẳng của BHXH như quan điểm xây dựng luật đã nêu, khiến cho mục tiêu ý nghĩa của chính sách về BHXH không đạt được như Nghị quyết 28 của Trung ương đề ra.

Trong khi đó, nếu chọn Phương án 2 cũng là không hợp lý, vì số tiền người sử dụng lao động đóng BHXH cho người lao động cũng là tiền của người lao động. Bên cạnh đó, việc chỉ được rút 50% chưa phải là một phương án tốt hỗ trợ cho người lao động khi họ đang phải đương đầu với những khó khăn ngay trước mắt trong cuộc sống.

Vì các lý do như vậy, đại biểu kiến nghị ban soạn thảo cần tiếp tục nghiên cứu và lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động trực tiếp để xây dựng một phương án thấu đáo, đáp ứng được quyền lợi thực chất và nguyện vọng của người lao động về việc hưởng BHXH một lần.

Đại biểu Nguyễn Thanh Cầm ủng hộ phương án người lao động vẫn được rút BHXH một lần và được rút một cách thỏa đáng nhất có thể. Ngoài ra, cần có các hình thức hỗ trợ song song như tín dụng vốn vay ưu đãi cho người lao động kèm theo công tác vận động truyền thông để thay đổi nhận thức, hành vi giúp mọi người nhận diện được lợi ích lâu dài của việc tham gia BHXH, từ đó tự nguyện cam kết thực hiện.

Chỉ được rút phần người lao động đóng

Theo đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Dương), rút BHXH một lần là một thực trạng “vô cùng day dứt”, tác động tiêu cực đến đảm bảo an sinh xã hội lâu dài của người dân. Thực tế, dù các cơ quan, tổ chức đã tích cực tuyên truyền, nhưng rút BHXH một lần vẫn chưa có xu hướng giảm. “Nếu chúng ta không có những quy định triệt để sẽ khó có thể xóa dần tình trạng rút BHXH một lần”, bà Nga nói.

Đặt trong bối cảnh đời sống nhân dân còn nhiều khó khăn, nữ đại biểu đoàn Hải Dương cho rằng, việc loại bỏ hoàn toàn quy định về rút BHXH như phương án 1 là chưa thực sự phù hợp. Để hạn chế tình trạng này, theo bà Nga, cần trao quyền lựa chọn cho người lao động bằng cách tăng tính hấp dẫn, ưu đãi của chế độ BHXH. Cùng với đó, quy định chặt chẽ các điều kiện hưởng để hạn chế tối đa rút BHXH.

Dẫn lại việc người lao động từng không đồng tình với quy định không cho rút BHXH một lần vào năm 2015, đại biểu Tô Văn Tám (đoàn Kon Tum) cảnh báo “nếu tiếp tục áp dụng quy định này e rằng người lao động không đồng tình”. Riêng với phương án chỉ cho phép người lao động được giải quyết một phần nhưng không quá 50% tổng số thời gian đóng, ông Tám đặt câu hỏi: Tại sao lại là 50% mà không phải là một tỷ lệ khác? Từ đó, ông Tám đề nghị nên quy định theo hướng, những trường hợp khi hưởng BHXH một lần thì người lao động chỉ được rút phần mình đóng, còn phần người sử dụng lao động đóng thì được nhà nước bảo lưu để họ tiếp tục đóng hoặc họ hưởng khi hết tuổi lao động.

Trước khi đi vào đóng góp cụ thể về các quy định như dự thảo Luật liên quan đến nội dung này, đại biểu Tô Văn Tám (Kon Tum) nhắc lại việc Quốc hội khóa XIII đã ban hành Nghị quyết 93 năm 2015 để cho phép người lao động lựa chọn việc bảo lưu BHXH một lần. Đại biểu bày tỏ băn khoăn là tại sao một chính sách nhân văn như vậy nhưng lại không được người lao động đồng tình. Vì vậy, đề nghị cần tiếp tục làm rõ, bởi vấn đề này có ý nghĩa quan trọng trong quá trình xây dựng, ban hành văn bản quy phạm pháp luật về mối quan hệ giữa lý luận khoa học pháp lý với tính thực tiễn về sự phù hợp giữa các quy định của pháp luật với thực tiễn cuộc sống.

Đóng góp cụ thể về các phương án, đại biểu Tô Văn Tám cho rằng nếu áp dụng Phương án 1, thì lo ngại người lao động sẽ không đồng tình. Ở Phương án 2 lại chỉ cho phép người lao động được giải quyết một phần nhưng không quá 50% tổng số thời gian đóng. Do đó, đại biểu Tô Văn Tám đề nghị cần tôn trọng, ghi nhận quyền của người đóng BHXH khi họ không còn điều kiện tham gia BHXH nữa.

Đồng thời nên quy định theo hướng là người lao động được lựa chọn hưởng BHXH một lần và khi đó người lao động chỉ được rút phần mình đã đóng, còn phần mà người sử dụng lao động đóng thì được Nhà nước bảo lưu để người lao động tiếp tục đóng hoặc hưởng khi họ hết độ tuổi lao động.

Trong đóng góp ý kiến sau đó, nhiều đại biểu khác đều ủng hộ đề xuất của đại biểu Tô Văn Tám. Cụ thể theo đại biểu Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp), người lao động đóng tiền bảo hiểm thì được quyền rút, dù trước hay sau khi luật này có hiệu lực, nhưng phần tiền của người sử dụng lao động đóng thì cần phải giữ lại. “Giữ lại để kích thích cho người lao động duy trì đóng bảo hiểm tiếp tục. Tôi rất muốn người lao động giữ lại sổ bảo hiểm của mình để khi tới tuổi nghỉ hưu có lương hưu, để bớt gánh nặng cho xã hội. Tuy nhiên, tình hình thực tiễn của Việt Nam khác với một số gia trên thế giới, cho nên tùy tình hình thực tiễn mà mình phải áp dụng làm sao cho phù hợp và đảm bảo theo yêu cầu, lúc đó chúng ta đạt được hiệu quả cao hơn”, đại biểu nói.

Phát biểu tranh luận, đại biểu Dương Khắc Mai (Đắk Nông) chia sẻ trước những băn khoăn của các đại biểu phát biểu trước đó về các phương án rút BHXH một lần và phản ứng của người lao động. Tuy nhiên, đại biểu cho rằng BHXH là chỗ dựa rất cơ bản của người lao động khi tuổi cao, sức yếu và không thể làm ra của cải vật chất để nuôi mình.

Vì thế, Nhà nước cần có giải pháp để đảm bảo và quy định mang tính nguyên tắc, định hướng, thậm chí là quy định bắt buộc để người lao động phải chuẩn bị từ sớm, từ xa cho tuổi già của mình và không để là một gánh nặng cho gia đình, xã hội. “Tôi tán thành với đại biểu Tô Văn Tám và đại biểu Phạm Văn Hòa. Nếu trong trường hợp rút, người lao động chỉ rút phần của mình đóng thôi. Còn phần còn lại của tổ chức đóng được giữ lại, đảm bảo tuổi già cho người lao động”, đại biểu Dương Khắc Mai nhấn mạnh.

Hồng Quang