Hàng giả, hàng nhái không còn chỉ xuất hiện ở các khu chợ truyền thống mà len lỏi vào môi trường số, ngụy trang tinh vi trên các sàn thương mại điện tử (TMĐT) dưới lớp vỏ “bán chạy”, “giảm giá sốc”. Trong khi đó, các sàn, với vai trò trung gian chỉ xử lý hời hợt cho có lệ để mặc người tiêu dùng tự xoay xở giữa những thông tin thật giả lẫn lộn.
Hàng giả công khai tràn lan
Chỉ cần gõ từ khóa như yến sào Khánh Hòa trên các sàn thương mại điện tử phổ biến, người tiêu dùng sẽ dễ dàng thấy hàng chục sản phẩm có tên gọi và hình ảnh bao bì tương tự nhau, đến từ nhiều nhà bán khác nhau. Trong số đó, không ít sản phẩm không chứng minh được nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, không truy xuất được mã QR hoặc không có giấy chứng nhận từ cơ quan có thẩm quyền.
Yến sào Khánh Hòa là một trong những thương hiệu nổi tiếng từng đạt chuẩn OCOP bị mạo danh nhiều nhất. Trên các sàn lớn, hơn 30 nhà bán từng sử dụng tên gọi hoặc thiết kế bao bì giống nhau để thu hút người tiêu dùng, trong khi hàng thật lại khó tìm hoặc bị đẩy lùi bởi thuật toán quảng cáo. Nhiều doanh nghiệp sản xuất nông sản cũng phản ánh việc bị làm giả thương hiệu và đưa lên các sàn TMĐT mà không được thông báo hay xin phép.
Không chỉ dừng ở nhóm thực phẩm, tình trạng tương tự xảy ra tràn lan với các mặt hàng như mỹ phẩm, nước hoa, giày dép, thực phẩm chức năng và đồng hồ. Những sản phẩm này thường xuyên xuất hiện ở các mục được đề xuất, bán chạy, hoặc trong các chương trình khuyến mại lớn mà không có dấu hiệu nhận diện rõ ràng giữa hàng chính hãng và hàng giả.
Dù bị phản ánh gây kích ứng, nhiều sản phẩm “kem trộn” không có bảng thành phần rõ ràng vẫn xuất hiện trong mục khuyến mãi.
Gỡ sản phẩm là hết trách nhiệm?
Trong hầu hết các vụ việc bị phát hiện, cách xử lý của các sàn TMĐT thường chỉ dừng lại ở mức gỡ bỏ sản phẩm sau khi có phản ánh từ người tiêu dùng hoặc cơ quan báo chí. Tài khoản vi phạm hiếm khi bị đình chỉ, thậm chí có thể tiếp tục hoạt động dưới tên gọi khác. Người bán chỉ cần thay đổi tên cửa hàng hoặc tạo tài khoản mới để tiếp tục rao bán hàng vi phạm, trong khi danh tính thật không được xác minh đầy đủ ngay từ đầu.
Giá bằng hàng thật, chất lượng hàng nhái – sản phẩm giả chỉ bị gỡ sau khi đã bán hơn 10.000 đơn.
Cơ chế hậu kiểm còn lỏng lẻo và thiếu minh bạch. Các sàn hiếm khi công bố công khai những biện pháp xử lý đối với người bán vi phạm. Người tiêu dùng cũng không nhận được thông tin rõ ràng về việc sản phẩm mình đã khiếu nại sẽ được giải quyết như thế nào, trong bao lâu và bởi ai.
Với cách tiếp cận này, nền tảng TMĐT vô hình trung trở thành nơi trú ẩn lý tưởng cho hàng giả, khi mà hậu quả pháp lý không rõ ràng, còn việc thu lợi từ hiển thị quảng cáo và phí giao dịch vẫn tiếp tục được duy trì.
Sau khi phát hiện mua phải hàng giả trên sàn, nhiều người tiêu dùng đã cố gắng gửi khiếu nại qua các kênh hỗ trợ chính thức. Tuy nhiên, quy trình xử lý kéo dài, yêu cầu chứng cứ phức tạp, trong khi kết quả cuối cùng lại thường không thỏa đáng. Không ít trường hợp bị từ chối giải quyết với lý do thiếu bằng chứng rõ ràng, sản phẩm đã sử dụng hoặc không chứng minh được là hàng giả từ đầu.
Kẽ hở đang bị lợi dụng
Với lý do là nền tảng trung gian kết nối người mua và người bán, nhiều sàn TMĐT đã né tránh trách nhiệm pháp lý khi xảy ra vi phạm. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp, chính các sàn là bên hưởng lợi trực tiếp từ việc hiển thị sản phẩm giả, thu hoa hồng từ giao dịch và quảng cáo. Việc thiếu kiểm duyệt, không xác thực danh tính người bán hoặc không chủ động phối hợp với cơ quan chức năng đã khiến cho vai trò trung gian dần bị biến tướng thành nơi trung chuyển hàng giả một cách có hệ thống.
Luật sư Nguyễn Thanh Hải, Đoàn Luật sư TP.Hà Nội, cho rằng nếu một sàn TMĐT biết rõ về sản phẩm giả đang lưu hành mà vẫn để tồn tại, thậm chí hưởng lợi từ quảng bá sản phẩm đó, thì họ không còn đơn thuần là bên trung gian nữa. Trong trường hợp đó, nền tảng hoàn toàn có thể bị xem xét trách nhiệm dân sự, thậm chí là hình sự nếu bị xác định có dấu hiệu đồng phạm với người bán.
Nếu không có hành động quyết liệt từ cả phía nhà quản lý và chính các sàn thương mại điện tử, môi trường kinh doanh số sẽ trở thành mảnh đất màu mỡ cho hàng giả và hành vi gian lận thương mại. Không thể để người tiêu dùng một mình gánh chịu rủi ro, còn doanh nghiệp làm ăn chân chính bị đẩy ra khỏi cuộc chơi bởi hàng giả giá rẻ.
Luật pháp cần tiếp tục được hoàn thiện, đặc biệt là sớm ban hành quy định, trách nhiệm rõ ràng cho các nền tảng TMĐT trong việc kiểm soát nguồn gốc, xác minh người bán và xử lý hàng vi phạm. Đồng thời, các sàn cũng cần xây dựng quy trình kiểm duyệt chủ động, nâng cao minh bạch và thiết lập cơ chế bồi thường hợp lý khi người tiêu dùng bị ảnh hưởng.
Niềm tin không thể được xây dựng bằng lời hứa, mà phải được củng cố bằng hành động cụ thể. Trách nhiệm không thể chỉ là khẩu hiệu, nó phải được thể hiện bằng quy trình kiểm soát thực tế và cam kết bảo vệ người tiêu dùng đến cùng.
Tiến Thanh