Thị trường Trung Quốc, nơi tiêu thụ khoảng 91% tổng lượng sầu riêng toàn cầu, đang trở thành một chiến trường cạnh tranh khốc liệt giữa các quốc gia Đông Nam Á. Trong bối cảnh này, sầu riêng Việt Nam, từng chiếm lĩnh thị phần lớn, đang gặp phải nhiều thách thức đáng kể.
Nguyên nhân khiến thị phần của sầu riêng Việt Nam sụt giảm
Trung Quốc là thị trường tiêu thụ sầu riêng lớn nhất thế giới, chiếm khoảng 91% tổng lượng sầu riêng toàn cầu. Loại trái cây này không chỉ được yêu thích bởi hương vị đặc trưng mà còn trở thành biểu tượng của đẳng cấp trong văn hóa tiêu dùng tại đây. Nhu cầu sầu riêng tại Trung Quốc tăng mạnh trong những năm gần đây, với lượng nhập khẩu đạt hàng triệu tấn mỗi năm, chủ yếu từ các quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan, Việt Nam, Malaysia và Philippines. Thị trường này được dự báo sẽ tiếp tục tăng trưởng, với quy mô có thể đạt 10 tỷ USD trong tương lai gần, tạo cơ hội lớn cho các nhà xuất khẩu.
Việt Nam là một trong những nhà cung cấp sầu riêng chính cho thị trường Trung Quốc, với diện tích trồng sầu riêng đạt khoảng 169.000 ha và sản lượng dự kiến lên đến 1,55 triệu tấn vào năm 20252. Sầu riêng Việt Nam chiếm hơn 90% tổng kim ngạch xuất khẩu sầu riêng của quốc gia, trở thành mặt hàng chủ lực trong ngành xuất khẩu trái cây. Với lợi thế về logistics và mùa vụ kéo dài quanh năm, Việt Nam có tiềm năng lớn để mở rộng thị phần tại thị trường tỷ dân này.
Tuy nhiên, theo thống kê, thị phần sầu riêng Việt Nam tại Trung Quốc đã giảm mạnh từ 61,7% trong cùng kỳ năm trước xuống còn 37% trong hai tháng đầu năm 2025. Ngược lại, Thái Lan đã giành lại vị trí dẫn đầu với 62,3% thị phần, tăng đáng kể so với mức 36,9% trước đó.
Một trong những nguyên nhân chính dẫn đến sự sụt giảm này là các yêu cầu kiểm tra chất lượng nghiêm ngặt từ phía Trung Quốc. Các tiêu chí như dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, kim loại nặng, và chất vàng O đã khiến nhiều lô hàng sầu riêng Việt Nam bị chậm trễ hoặc không đạt tiêu chuẩn. Thời gian kiểm định kéo dài cũng làm tăng nguy cơ hư hỏng sản phẩm, ảnh hưởng đến chất lượng khi đến tay người tiêu dùng.
Ngoài ra, các vấn đề về gian lận mã số vùng trồng và không tuân thủ kiểm dịch thực vật cũng là những yếu tố khiến sầu riêng Việt Nam bị cảnh báo từ cơ quan hải quan Trung Quốc.
Không chỉ Thái Lan, các quốc gia Đông Nam Á khác như Malaysia, Philippines, Lào và gần đây là Campuchia, cũng đang nổi lên như những đối thủ cạnh tranh tiềm năng với sầu riêng Việt Nam tại thị trường Trung Quốc.
Thái Lan là đối thủ lớn nhất, với thị phần tăng lên 62,3% vượt qua Việt Nam trong hai tháng đầu năm 2025. Malaysia đang tập trung vào phân khúc cao cấp, nhắm đến giới siêu giàu Trung Quốc. Philippines và Lào đang cải thiện logistics và chất lượng sản phẩm để tăng sức cạnh tranh.
Đáng chú ý, Campuchia mới chính thức được cấp phép xuất khẩu sầu riêng vào thị trường Trung Quốc sẽ khiến cuộc đua xuất khẩu vào đất nước tỷ dân này sẽ diễn ra ngày càng khốc liệt. Hiện Campuchia có tổng cộng 5.289 ha đất trồng sầu, trong đó đã đưa vào sản xuất 3.403 ha, sản lượng hàng năm đạt 36.656 tấn. So với sản lượng của Việt Nam, con số này còn kém xa.
Ngoài ra, sầu riêng Việt Nam còn đối mặt với Indonesia tại thị trường tỷ dân, khi tháng trước, Tổng cục Hải quan Trung Quốc đã hoàn tất việc kiểm tra các đồn điền sầu riêng và cơ sở đóng gói tại Indonesia nhằm đánh giá tiềm năng hợp tác xuất khẩu loại trái cây này.
Ngoài ra, Trung Quốc cũng đang phát triển sầu riêng nội địa tại các tỉnh như Hải Nam, tạo thêm áp lực cạnh tranh.
Hướng đi nào cho sầu riêng Việt Nam?
Theo chia sẻ của ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, diện tích trồng sầu riêng của Lào vẫn còn khá khiêm tốn so với Việt Nam và Thái Lan. Do đó, mức độ cạnh tranh chưa thật sự gay gắt.
Hiện, diện tích sầu riêng của nước ta đạt khoảng 169.000 ha với sản lượng khoảng 1,55 triệu tấn. Còn Thái Lan, tính đến năm 2024, diện tích trồng sầu riêng hơn 163.000 ha với sản lượng 1,53 triệu tấn/năm.
Đối với Indonesia, ông Nguyên nhận định quốc gia này sẽ không dễ dàng chiếm ưu thế thị phần, do khoảng cách địa lý xa Trung Quốc và cũng phải đối mặt với hàng rào kỹ thuật tương tự như Việt Nam, Thái Lan là kiểm soát dư lượng chất vàng O và Cadimi.
Tuy nhiên, trước việc Trung Quốc liên tục mở rộng nguồn cung, các doanh nghiệp sầu riêng Việt Nam không nên chủ quan mà cần nghiêm túc đảm bảo chất lượng, sản lượng, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ chặt chẽ quy định về mã số vùng trồng.
"Lợi thế của Lào là được Trung Quốc đầu tư, giám sát, hỗ trợ trồng trọt bài bản, nên trái sầu riêng sẽ đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe về dư lượng Cadimi và chất vàng O - 2 yếu tố đang khiến nhiều lô sầu riêng Việt Nam bị tắc đường sang Trung Quốc", ông Nguyên nói.
Việt Nam vẫn có lợi thế diện tích vùng trồng lớn, sản lượng dồi dào, thu hoạch rải vụ quanh năm và kinh nghiệm xuất khẩu. Việc vận chuyển sầu từ vùng trồng ở nước ta sang Trung Quốc chỉ mất khoảng 1,5 ngày, sầu riêng vẫn đảm bảo tươi ngon. Do đó, sầu riêng Việt Nam hoàn toàn tự tin cạnh tranh trên thị trường Trung Quốc.
"Nhưng để sầu riêng Việt Nam giành lại vị thế dẫn đầu trong thị trường Trung Quốc, điều kiện tiên quyết là phải giải quyết triệt để các vấn đề liên quan đến dư lượng chất bảo quản thực vật có trong trái sầu riêng. Đây là thách thức lớn nhất mà thị trường sầu riêng Việt Nam đang gặp phải", ông Nguyên nhấn mạnh.
Về tình hình hiện nay, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến nhận định: “Sầu riêng là cây trồng chủ lực, có rất nhiều lợi thế với Việt Nam, đồng thời đem lại giá trị lớn trong xuất khẩu. Mới đây, mặt hàng sầu riêng đông lạnh của Việt Nam cũng đã được xuất khẩu sang Trung Quốc. Do đó, chúng ta cần phải làm thật nghiêm túc và bài bản để duy trì đà tăng trưởng cho ngành hàng quan trọng này”.
Ông cũng nhấn mạnh, các doanh nghiệp đang hoạt động thiếu chuẩn chỉ cần phải nhanh chóng chấn chỉnh để giữ vững thị phần tại thị trường Trung Quốc.
Các chuyên gia cũng đưa ra cảnh báo cho nông dân, hợp tác xã và các doanh nghiệp xuất khẩu: khi nguồn cung sầu riêng vào Trung Quốc liên tục mở rộng, nếu không kiểm soát nghiêm ngặt về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và mã số vùng trồng, thì “sầu riêng” có nguy cơ trở thành “sầu chung” - kéo theo hệ lụy không chỉ cho một vài đơn vị, mà cho cả ngành hàng.
Do đó, để vượt qua những thách thức hiện tại và củng cố vị thế tại thị trường Trung Quốc, ngành sầu riêng Việt Nam cần tập trung vào việc đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn kiểm dịch nghiêm ngặt, đặc biệt là về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng. Việc áp dụng các tiêu chuẩn như VietGAP và GlobalGAP sẽ giúp tăng uy tín sản phẩm; cải thiện logistics, tăng cường hệ thống vận chuyển và bảo quản để đảm bảo sản phẩm đến tay người tiêu dùng với chất lượng tốt nhất. Doanh nghiệp cần chú trọng đầu tư vào công nghệ bảo quản, sử dụng công nghệ cấp đông và chế biến sâu để giảm rủi ro hư hỏng.
Dù đối mặt với nhiều thách thức, thị trường sầu riêng tại Trung Quốc vẫn được dự báo sẽ đạt quy mô 10 tỷ USD trong tương lai gần. Đây là cơ hội lớn nếu Việt Nam có thể vượt qua các rào cản hiện tại và tận dụng tốt tiềm năng của mình.
Trung Anh