'Thực phẩm nhà làm': Mua bằng niềm tin?

“Thực phẩm nhà làm” trở thành mặt hàng hot vài năm trở lại đây. Khắp nơi trên mạng xã hội, từ Facebook cá nhân, fanpage cho tới các chợ “thực phẩm online” đâu đâu cũng thấy quảng cáo “thực phẩm nhà làm”. Nghe thì có vẻ an toàn nhưng thực tế chất lượng những mặt hàng này lại không được cơ quan chức năng nào kiểm định.

Tràn lan “thực phẩm nhà làm”

Lên mạng xã hội gõ cụm từ “thực phẩm nhà làm”, ngay lập tức hiện ra rất nhiều trang Facebook cá nhân, fanpage hay các hội nhóm rao bán loại thực phẩm này. Những thực phẩm thủ công được rao bán nhiều nhất là: giò chả, lạp xưởng, củ kiệu, khô gà/bò, các loại cá/tôm khô, bánh quy, kẹo hạnh phúc, các loại mứt… Đa số các sản phẩm được người bán khẳng định 100% làm từ nguyên liệu tươi, không chất phụ gia và không phẩm màu độc hại.

Trên trang facebook Khánh Hà (thực phẩm nhà làm) rao bán rất nhiều sản phẩm để khách hàng lựa chọn như: chả mực hạ long, mứt dừa non các loại, kẹo chip chip, khô gà, heo khô cháy tỏi… Tất cả các sản phẩm này đều được Khánh Hà quay lại từ quá trình chọn thực phẩm đến công đoạn sơ chế và thành phẩm. Và trong hầu hết các bài viết của mình Khánh Hà luôn khẳng định cung không đủ cầu. Tuy nhiên, chỉ cần quan sát bằng mắt thường sẽ thấy các sản phẩm được đóng gói sơ sài, không có tem mác cũng như hạn sử dụng.

Vài năm nay, gia đình anh Nguyễn Văn Lộc (Mộc Châu, Sơn La) tập trung vào sản xuất “thực phẩm nhà làm” như: lạp xưởng và thịt trâu, thịt lợn gác bếp. Những ngày thường, gia đình anh Hải chỉ sản xuất nhỏ lẻ để phục vụ cho anh em bạn bè và một số khách hàng quen nhưng mỗi dịp Tết, gia đình anh bắt đầu nhận nhiều đơn đặt hàng sỉ và lẻ.

Anh Hải cho biết, Tết năm Nhâm Thìn gia đình anh đã nhận đơn hơn 70kg lạp xưởng và hơn 80kg thịt trâu, lợn. Nói về vấn đề an toàn thực phẩm, anh Hải cho rằng sản phẩm gắn mác nhà làm chỉ nên được bán cho một nhóm khách hàng nhỏ. Nếu có xảy ra bất kỳ sự cố gì, người làm ra sản phẩm có thể dễ dàng nắm bắt, hỗ trợ. “Còn với các cửa hàng bán rộng rãi, phổ biến thì tất nhiên cần đăng ký với cơ quan chức năng về an toàn về vệ sinh thực phẩm”, anh Hải bày tỏ quan điểm.

Chị Đặng Bích Hợp (Văn Phú, Hà Đông, Hà Nội) là một trong những “tín đồ” của loại “thực phẩm nhà làm”. Chị Hoa cho biết: “Tôi thường xuyên đặt mua thực phẩm chế biến sẵn như bò xé sợi, giò me, măng khô... thậm chí cả những món để bày cỗ như thịt đông, nem rán...”.

Chia sẻ về lý do chọn “thực phẩm nhà làm”, chị Hợp cho rằng, khi đặt các món này có thể điều chỉnh theo khẩu vị, đồ quê cũng tin tưởng hơn... Ngoài ra, còn có yếu tố khác là muốn mua ủng hộ bạn bè, người quen. “Không phải cứ đồ handmade, đồ quê là hoàn toàn sạch và an toàn nhưng tôi nghĩ nó vẫn sẽ có chất lượng tốt bởi do người nhà tự làm”, chị Hợp bày tỏ quan điểm.

Không thể phủ nhận có nhiều người đã tạo được thành công, uy tín riêng khi kinh doanh thực phẩm nhà làm. Tuy nhiên, nhiều sản phẩm được rao bán trên các trang mạng xã hội hiện không có nhãn mác, nguồn gốc xuất xứ và hạn sử dụng. Bên cạnh đó, một số người bán còn sử dụng lại hình ảnh sản phẩm của các cơ sở làm ăn chân chính để quảng cáo. Điều này dẫn đến tình trạng sản phẩm không đạt chất lượng, tiềm ẩn các nguy cơ về mất an toàn thực phẩm.

Nguồn gốc nguyên liệu khó kiểm soát

Những năm gần đây, báo đài thường xuyên đưa tin về những vụ bắt và xử lý về những hành vi mua bán thực phẩm bẩn, thực phẩm ôi thiu. Bên cạnh đó cũng xảy ra rất nhiều những vụ ngộ độc thực phẩm nên nhiều người đã lựa chọn “thực phẩm nhà làm”. Mô hình kinh doanh này chủ yếu là tin tưởng nhau. Quá trình mua bán, khách phản hồi, người bán tiếp thu có chọn lọc để có những thay đổi phù hợp. Mặt hàng phong phú, độc lạ, được người quen “bảo chứng” về chất lượng, lại được đem đến tận nơi nên dù giá bán cao hơn so với giá thị trường vẫn được lựa chọn.

Tuy nhiên, bên cạnh những người bán hàng thực sự có tâm, lựa chọn những thực phẩm tươi ngon, sạch để chế biến thực phẩm bán cho người thân, bạn bè thì đã có không ít những người đã lợi dụng thói quen tiêu dùng này để bán hàng không đảm bảo chất lượng. Cụ thể, họ sẽ đi gom hàng từ nhiều không bảo đảm chất lượng, thực phẩm giả chứa các chất phụ gia không được phép sử dụng hoặc vượt quá giới hạn cho phép rồi nói là sản phẩm nhà làm để đánh lừa người tiêu dùng.

Trên thực tế, các thực phẩm nhà làm hầu hết không đăng ký kinh doanh, không có giấy tờ chứng minh chất lượng, nguồn gốc thực phẩm. Hầu hết các loại đồ ăn chế biến sẵn được rao bán trên mạng không có thông tin về hạn sử dụng, thành phần cũng như nguồn gốc nguyên liệu. Người bán đồ ăn chỉ cam kết chất lượng bằng miệng.

Trong khi đó, thực phẩm được gọi là an toàn khi sản phẩm có đầy đủ các thông tin về nguồn gốc xuất xứ; nhà sản xuất, địa chỉ nơi sản xuất; ngày sản xuất và hạn sử dụng. Ngoài ra, sản phẩm phải bảo đảm dinh dưỡng, không nhiễm hóa chất, không gây ngộ độc, được chế biến bảo đảm vệ sinh… Từ khâu chọn mua nguyên liệu, chế biến, đóng gói đến giao hàng phải được thực hiện bài bản, khoa học. Trong khi đó, hầu hết các cơ sở, hộ gia đình, cá nhân đều chế biến tự phát, quy mô nhỏ lẻ nên không chịu sự quản lý của cơ quan có thẩm quyền.

Theo tìm hiểu của phóng viên, phần lớn người bán thực phẩm trên mạng thường không đăng ký kinh doanh, các sản phẩm không dán tem mác, nơi sản xuất nên công tác kiểm tra, quản lý chất lượng sản phẩm gặp nhiều khó khăn. Về phía người tiêu dùng, không ít người chưa thấy được trách nhiệm và quyền lợi của mình, còn cả tin và dễ dãi trước những lời quảng cáo.

Là một trong số nạn nhân của “thực phẩm nhà làm”, cô Nguyễn Thị Hiền (Long Biên, Hà Nội). Cô Hiền  cho rằng, các sản phẩm bán online không phải lúc nào cũng như quảng cáo. Năm ngoái, cô được ăn thử giò me của một người bán online thấy khá ngon nên đặt mua ăn dịp Tết vừa rồi. Tuy nhiên, giò me ăn Tết chất lượng không như lần được ăn thử, có lẫn tóc, mùi chua. Vì thế, năm nay cô Hiền quyết định không đặt hàng online nữa mà  sẽ mua đồ tại các siêu thị lớn để đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm.

Kinh nghiệm khi mua thực phẩm qua mạng xã hội, người tiêu dùng cần phải tìm hiểu kỹ các đánh giá của người mua trước, thông tin về người bán, xem xét nguồn gốc thực phẩm… Nên chọn mua thực phẩm đã được công bố, lựa chọn thực phẩm của các thương hiệu uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng. Quan sát kỹ thông tin trên bao bì thực phẩm (nơi sản xuất, ngày sản xuất, ngày hết hạn, thành phần, cách bảo quản sản phẩm…). Tuyệt đối không mua thực phẩm ở những Fanpage không có thông tin người bán, không có địa chỉ rõ ràng mà chỉ nhận đặt hàng qua tin nhắn…

Về phía cơ quan quản lý, dù là sản phẩm nhà làm hay cơ sở sản xuất nhỏ lẻ, hộ gia đình cũng cần có quy định về quy trình quản lý an toàn thực phẩm trên môi trường thương mại điện tử cũng như việc cung cấp hàng hóa online đến người tiêu dùng, để người sản xuất - kinh doanh tuân thủ.

Dĩ nhiên, quy định nhằm hạn chế rủi ro cho người dùng nhưng cũng phải tạo điều kiện thuận lợi để người dân làm ăn. Song song đó, tăng cường rà soát, kiểm tra các sàn thương mại điện tử, website, trang bán hàng online qua mạng xã hội... để xử lý kịp thời những vi phạm. Đặc biệt, đẩy mạnh tuyên truyền để nâng cao ý thức, trách nhiệm của người sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm và người tiêu dùng.

Quang Anh