Xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt gần 13,43 tỷ USD trong 9 tháng năm 2026, tăng 7,3% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, sự phân hóa giữa các thị trường và tỷ trọng gia công còn lớn cho thấy ngành gỗ cần chuyển từ tăng sản lượng sang nâng giá trị sản phẩm, phát triển thương hiệu và xây dựng chuỗi nguyên liệu minh bạch.
Xuất khẩu phân hóa, tăng trưởng cần đi cùng năng lực cạnh tranh
Trong 9 tháng năm 2026, kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ của Việt Nam đạt gần 13,43 tỷ USD, tăng 7,3% so với cùng kỳ năm trước. Kết quả này cho thấy ngành vẫn duy trì được đà tăng trưởng, song diễn biến tại các thị trường chủ lực phản ánh một thực tế: cơ hội xuất khẩu không phân bổ đồng đều và doanh nghiệp khó có thể chỉ dựa vào lợi thế về năng lực sản xuất, lao động hay giá thành.
Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường lớn nhất, chiếm 50,1% tổng kim ngạch xuất khẩu gỗ và sản phẩm gỗ. Tuy nhiên, xuất khẩu sang thị trường này giảm 4,6%. Trong khi đó, Trung Quốc tăng 43,4% và Nhật Bản tăng 5,3%. Trong nhóm 15 thị trường lớn, kim ngạch xuất khẩu sang Bỉ tăng 2,4 lần, nhưng xuất khẩu sang Ấn Độ giảm 25,9%.
Những diễn biến trái chiều cho thấy tăng trưởng chung của toàn ngành chưa đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đã củng cố được vị thế tại mọi thị trường. Khi nhu cầu, yêu cầu sản phẩm và điều kiện cạnh tranh khác nhau giữa các quốc gia, khả năng thích ứng với từng thị trường trở thành yếu tố quan trọng không kém năng lực sản xuất.
Ngành gỗ Việt Nam cần đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển thương hiệu và minh bạch nguồn nguyên liệu để nâng giá trị xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào gia công.
Đáng chú ý, việc Hoa Kỳ vẫn chiếm hơn một nửa kim ngạch xuất khẩu cho thấy thị trường này giữ vai trò lớn trong cơ cấu đầu ra của ngành gỗ Việt Nam. Mức giảm xuất khẩu sang đây đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải theo dõi sát diễn biến đơn hàng, đồng thời mở rộng cơ hội tại các thị trường có kết quả tích cực.
Tuy nhiên, đa dạng hóa thị trường không đơn thuần là chuyển hướng bán hàng sang những quốc gia đang tăng trưởng nhanh. Doanh nghiệp còn phải đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, thiết kế, tiến độ giao hàng và nguồn gốc nguyên liệu của từng thị trường.
Bên cạnh thị trường, một vấn đề mang tính cơ cấu là vị trí của doanh nghiệp Việt Nam trong chuỗi giá trị. Theo ông Nguyễn Quốc Khanh, Chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn chủ yếu sản xuất theo đơn đặt hàng (OEM), trong khi năng lực thiết kế sản phẩm và phát triển thương hiệu riêng chưa tương xứng với quy mô ngành.
Mô hình gia công giúp doanh nghiệp tận dụng nhà xưởng, lao động và kinh nghiệm chế biến để đáp ứng đơn hàng quốc tế. Tuy nhiên, khi phần lớn công việc dừng ở sản xuất theo thiết kế và yêu cầu của đối tác, khả năng tạo khác biệt cho sản phẩm, xây dựng thương hiệu và chủ động định vị trên thị trường vẫn hạn chế. Vì vậy, kim ngạch xuất khẩu tăng chưa chắc đồng nghĩa với phần giá trị mà doanh nghiệp Việt Nam giữ lại trong mỗi đơn hàng cũng tăng tương ứng.
Trong bối cảnh người mua ngày càng quan tâm đến thiết kế, chất lượng, công nghệ và nguồn gốc nguyên liệu, cạnh tranh bằng giá thành đơn thuần khó tạo ra lợi thế lâu dài. VIFOREST đề xuất ngành gỗ chú trọng nâng hàm lượng thiết kế, phát triển thương hiệu, tự động hóa, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI).
Đây không chỉ là câu chuyện đầu tư máy móc hay công nghệ trong nhà máy, mà còn là yêu cầu đổi mới cách doanh nghiệp nghiên cứu thị trường, phát triển sản phẩm, quản trị dữ liệu và tiếp cận khách hàng. Quá trình chuyển đổi cần có lộ trình, bởi đầu tư vào thiết kế, nghiên cứu thị trường, hệ thống phân phối và nhân lực đòi hỏi nguồn lực đáng kể, đặc biệt với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Do đó, hướng đi khả thi là từng bước nâng tỷ lệ công việc có giá trị gia tăng cao trong các đơn hàng hiện có, song song với phát triển sản phẩm và thương hiệu riêng dựa trên năng lực thực tế. Khi doanh nghiệp đảm nhận được nhiều khâu hơn ngoài gia công, tăng trưởng xuất khẩu mới có cơ hội chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh và giá trị kinh tế cao hơn.
Nguyên liệu minh bạch và chế biến sâu là nền tảng nâng giá trị xuất khẩu
Cùng với thiết kế và thương hiệu, khả năng chủ động nguồn nguyên liệu đang trở thành một yếu tố quan trọng trong chiến lược phát triển ngành gỗ. Khi yêu cầu về gỗ hợp pháp, truy xuất nguồn gốc và phát triển bền vững ngày càng được chú trọng, việc kiểm soát tốt nguồn đầu vào có ý nghĩa cả về hiệu quả sản xuất lẫn khả năng đáp ứng yêu cầu của đối tác quốc tế.
Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Việt Nam hiện có 14,97 triệu ha rừng, trong đó diện tích rừng trồng đạt 4,89 triệu ha. Riêng diện tích rừng trồng sản xuất tăng từ 2,28 triệu ha năm 2010 lên khoảng 4,16 triệu ha năm 2025. Trong 9 tháng năm 2026, sản lượng gỗ khai thác đạt khoảng 18,9 triệu m³, tăng 5,3% so với cùng kỳ.
Tỷ trọng gỗ nhập khẩu trong tổng lượng gỗ sử dụng cho sản xuất cũng giảm từ 26% xuống 16% trong giai đoạn 2012-2021, trong khi tổng nhu cầu gỗ tăng hơn ba lần. Những số liệu này cho thấy nguồn nguyên liệu trong nước đang đóng vai trò ngày càng đáng kể đối với ngành chế biến gỗ.
Theo chuyên gia lâm nghiệp Phạm Đức Thiềng, đây là cơ sở để ngành chuyển từ lợi thế về năng lực chế biến sang phát triển hệ sinh thái liên kết giữa nguyên liệu, sản xuất và thị trường. Khi nguồn gỗ trong nước có hồ sơ xuất xứ rõ ràng và được quản lý tốt, doanh nghiệp có thêm điều kiện chủ động đầu vào, giảm phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu và thuận lợi hơn trong việc chứng minh nguồn gốc với khách hàng.
Dù vậy, tăng nguồn cung trong nước chưa đủ để giải quyết toàn bộ bài toán nguyên liệu. Phần lớn rừng trồng thuộc các hộ sản xuất quy mô nhỏ, khiến diện tích phân tán và việc tập hợp hồ sơ, thống nhất quy trình quản lý trở nên phức tạp. Nếu thiếu liên kết giữa người trồng rừng, đơn vị thu mua và doanh nghiệp chế biến, khả năng truy xuất nguồn gốc đến từng lô nguyên liệu có thể bị hạn chế.
Vì thế, phát triển vùng nguyên liệu có tổ chức, tăng cường liên kết sản xuất và chuẩn hóa hồ sơ lâm sản cần được xem là nhiệm vụ trọng tâm. Doanh nghiệp không chỉ cần xác định nguyên liệu đến từ đâu, mà còn phải có khả năng lưu giữ thông tin, hồ sơ và bằng chứng phù hợp để phục vụ việc xác minh theo yêu cầu của từng thị trường, khách hàng và quy định áp dụng.
Bên cạnh tính minh bạch, chất lượng rừng trồng cũng ảnh hưởng trực tiếp đến giá trị nguyên liệu. Gỗ phục vụ sản xuất dăm có yêu cầu khác với gỗ dùng cho đồ nội thất và ngoại thất. Nếu mục tiêu là nâng giá trị xuất khẩu, ngành cần chú trọng cơ cấu cây trồng, chu kỳ khai thác và chất lượng gỗ phù hợp với nhu cầu chế biến, thay vì chỉ tập trung tăng sản lượng.
Theo ông Phạm Đức Thiềng, trong 5-10 năm tới, lợi thế của ngành gỗ có thể dịch chuyển từ nhân công cạnh tranh, năng lực chế biến và giá thành hợp lý sang nguyên liệu có trách nhiệm, dữ liệu minh bạch, công nghệ, thiết kế và thương hiệu. Nhận định này cho thấy phát triển lâm nghiệp và công nghiệp chế biến cần được kết nối chặt chẽ hơn, thay vì vận hành như những mắt xích tách rời.
Nguồn nguyên liệu có xuất xứ rõ ràng chỉ phát huy tối đa giá trị khi được kết nối với quy trình chế biến hiệu quả, thiết kế phù hợp và sản phẩm đáp ứng yêu cầu thị trường. Ngược lại, nếu nguyên liệu được quản lý tốt nhưng doanh nghiệp vẫn chủ yếu gia công theo đơn đặt hàng, dư địa nâng giá trị có thể chưa được khai thác tương xứng.
Bởi vậy, thước đo quan trọng đối với ngành gỗ không chỉ là tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu. Khả năng giữ lại giá trị trong mỗi đơn hàng, mức độ chủ động về nguyên liệu và thiết kế, cùng năng lực đưa sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng quốc tế mới là những yếu tố quyết định vị thế dài hạn.
Mức tăng 7,3% trong 9 tháng năm 2026 là tín hiệu tích cực, nhưng để duy trì đà tăng trưởng bền vững, ngành gỗ cần đồng thời giải quyết bài toán thị trường, nâng cấp khâu sản xuất và xây dựng chuỗi nguyên liệu minh bạch. Chuyển dịch từ gia công sang tạo dựng giá trị riêng sẽ không diễn ra trong một sớm một chiều, song đây là hướng đi cần thiết để doanh nghiệp giảm cạnh tranh thuần túy bằng giá và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đinh Toàn