Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử đặt ra yêu cầu ngày càng cao về kỷ cương, minh bạch thông tin, bảo vệ người tiêu dùng và tuân thủ pháp luật, nhằm bảo đảm thương mại điện tử phát triển bền vững.
Thương mại điện tử đã trở thành kênh phân phối quan trọng
Tại Diễn đàn “Toàn cảnh Thương mại điện tử: Nâng cao năng lực quản lý - Định hướng phát triển xanh, bền vững” diễn ra chiều 2/2 do Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) tổ chức, ông Hoàng Ninh, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương cho biết, chuyển đổi số đang tái định hình sâu sắc phương thức sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng.
Trong bối cảnh đó, thương mại điện tử đã trở thành kênh phân phối quan trọng, góp phần kết nối trực tiếp doanh nghiệp với người tiêu dùng, thúc đẩy mở rộng thị trường cho hàng hóa Việt Nam.
Thời gian qua, thương mại điện tử duy trì mức tăng trưởng bình quân khoảng 25%/năm; năm 2025, quy mô bán lẻ ước đạt 31 tỷ USD, chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa, với khoảng 60% dân số tham gia mua sắm trực tuyến. Sự phát triển nhanh và rộng của thị trường đặt ra yêu cầu ngày càng cao về kỷ cương, minh bạch thông tin, bảo vệ người tiêu dùng và tuân thủ pháp luật, nhằm bảo đảm thương mại điện tử phát triển bền vững.
Năm 2026 có ý nghĩa bản lề đối với thương mại điện tử khi Luật Thương mại điện tử bước vào giai đoạn thực thi; đồng thời là năm mở đầu triển khai Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, hướng tới phát triển xanh, tuần hoàn, bền vững, gắn với nâng cao năng lực cạnh tranh và chất lượng tăng trưởng. Trọng tâm trong giai đoạn này là tổ chức triển khai thống nhất, thông suốt từ Trung ương đến địa phương, bảo đảm rõ trách nhiệm và rõ kết quả.
Năm 2025, quy mô bán lẻ ước đạt 31 tỷ USD,
Tuy nhiên, theo Phó Cục trưởng Hoàng Ninh, thực tiễn cho thấy mức độ phát triển thương mại điện tử giữa các địa phương còn chênh lệch đáng kể, đặc biệt giữa các đô thị lớn và nhiều tỉnh miền núi, biên giới. Nguyên nhân đến từ hạn chế về hạ tầng số, logistics, nguồn nhân lực và mức độ sẵn sàng chuyển đổi số của doanh nghiệp. Vì vậy, cần tiếp tục củng cố năng lực thực thi tại cơ sở, đồng thời tăng cường hướng dẫn, hỗ trợ doanh nghiệp tuân thủ để củng cố niềm tin thị trường và tạo nền tảng phát triển bền vững.
Để giải quyết bài toán chênh lệch vùng miền, thực hiện Nghị quyết số 01/NQ-CP năm 2026, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đang nghiên cứu xây dựng Kế hoạch tổng thể ứng dụng thương mại điện tử tại khu vực miền núi, biên giới giai đoạn 2027-2030, với phương châm “không địa phương nào bị bỏ lại phía sau”.
Tạo hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch
Ông Nguyễn Văn Thành - Trưởng Phòng Chính sách, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho biết, hoạt động thương mại điện tử trong thời gian vừa qua có tốc độ tăng trưởng rất nhanh, quy mô ước đạt trên 31 tỷ USD, chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng cả nước.
Những con số này phản ánh rõ vai trò ngày càng lớn của thương mại điện tử trong nền kinh tế. Tuy nhiên, đi kèm với tăng trưởng nóng là hàng loạt vấn đề phát sinh. Người tiêu dùng không còn xa lạ với tình trạng mua phải hàng kém chất lượng, hàng giả, hàng vi phạm sở hữu trí tuệ.
Nguyên nhân cốt lõi nằm ở khung pháp lý hiện hành, đặc biệt là Nghị định 52/2013/NĐ-CP về thương mại điện tử, Nghị định số 80/2021/NĐ-CP sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị định số 52 chưa đủ mạnh để kiểm soát thị trường.
Đặc biệt, khi thị trường chuyển mạnh sang bán hàng qua mạng xã hội, livestream với có tốc độ tăng trưởng hàng 100% mỗi năm, các quy định cũ không còn đủ bao quát. Người tiêu dùng dù ngày càng “thông thái” vẫn thường xuyên đối mặt với rủi ro không mong muốn.
Chính từ thực tiễn đó, Luật Thương mại điện tử được xây dựng trong một bối cảnh đặc biệt: Yêu cầu cấp bách từ thị trường, thời gian soạn thảo rút ngắn. Luật chỉ thực hiện trong một kỳ, thay vì hai năm hoặc hơn như trước đây nhưng vẫn được các bộ, ngành, cơ quan thẩm tra đánh giá rất cao về chất lượng nội dung.
Một trong những điểm mới quan trọng của Luật là phân loại rõ các mô hình thương mại điện tử. Theo đó, luật xác định bốn loại hình: Nền tảng thương mại điện tử bán hàng trực tiếp; nền tảng trung gian (sàn giao dịch, đấu giá, khuyến mại); mạng xã hội có tích hợp chức năng mua bán; và nền tảng tích hợp đa chức năng, đóng vai trò như “xương sống” kết nối nhiều ứng dụng, chia sẻ dữ liệu.
Việc phân loại này không chỉ mang tính kỹ thuật mà là cơ sở để xác định trách nhiệm pháp lý tương ứng, chấm dứt tình trạng “đứng ngoài” quản lý như trước đây, đặc biệt với mạng xã hội.
Về trách nhiệm, Luật đặt ra nghĩa vụ chung cho các nền tảng như minh bạch thông tin sản phẩm, hàng hóa, nhãn mác, chất lượng; phối hợp với cơ quan quản lý khi có vi phạm; kiểm soát rủi ro và gỡ bỏ kịp thời nội dung sai phạm. Với các nền tảng số lớn, Luật yêu cầu phải có hệ thống tiếp nhận, xử lý phản ánh và bộ phận chuyên trách.
Một quy định mới đáng chú ý là yêu cầu lưu trữ dữ liệu giao dịch tối thiểu ba năm, kể cả khi gian hàng đã ngừng hoạt động. Trước đây, quy định này chưa được đặt ra nhưng nay được coi là điều kiện bắt buộc để phục vụ thanh tra, đối soát, giải quyết tranh chấp.
Luật cũng lần đầu tiên quy định cụ thể trách nhiệm của mạng xã hội có hoạt động thương mại. Theo đó, nền tảng phải phân biệt tài khoản kinh doanh và tài khoản cá nhân; tách bạch nội dung thương mại và nội dung thông thường; lưu trữ dữ liệu giao dịch; với nền tảng có quy mô lớn, phải tuân thủ đầy đủ quy định như sàn thương mại điện tử trung gian.
Đáng chú ý, Luật xác định ba nhóm chủ thể chịu sự điều chỉnh trực tiếp, gồm: Chủ sở hữu nền tảng, người bán và người trực tiếp livestream bán hàng. Chủ nền tảng phải công khai quy chế hoạt động, xác thực danh tính người bán, có công cụ kiểm soát nội dung livestream và kết nối, xác thực thông tin với cơ sở dữ liệu quốc gia. “Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, nền tảng có quyền và trách nhiệm dừng phát sóng, gỡ bỏ nội dung theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền”, đại diện Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số thông tin.
Đối với người bán và người livestream, Luật yêu cầu cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin về hàng hóa, giấy tờ pháp lý; thực hiện đúng nội dung quảng cáo đã được xác nhận; không sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh, trang phục trái pháp luật và thuần phong mỹ tục. Đây được coi là “nút chặn” quan trọng đối với tình trạng quảng cáo quá mức, thổi phồng công dụng sản phẩm trên môi trường số.
Với các nền tảng có yếu tố nước ngoài, Luật yêu cầu phải có hiện diện pháp lý tại Việt Nam hoặc đại diện được ủy quyền để giải quyết tranh chấp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và thực hiện nghĩa vụ tài chính khi phát sinh vi phạm.
Luật Thương mại điện tử được kỳ vọng sẽ "cầm cương" thị trường đang tăng trưởng nóng, tạo hành lang pháp lý rõ ràng, minh bạch hơn cho cả doanh nghiệp và người tiêu dùng, đồng thời định hướng phát triển xanh, bền vững cho ngành thương mại điện tử Việt Nam.
Anh Đào