Hà Nội được đánh giá có tiềm năng lớn để biến sáng chế, nhãn hiệu và kết quả nghiên cứu thành nguồn lực kinh tế. Tuy nhiên, khoảng cách giữa “sáng tạo” và “thương mại hóa” vẫn còn xa, đòi hỏi những giải pháp đột phá.
Hà Nội dẫn đầu về sở hữu trí tuệ, nhưng khai thác vẫn hạn chế
Sáng 30/9, tại hội thảo “Thương mại hóa tài sản trí tuệ - Thực trạng và giải pháp” do Sở Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Hà Nội phối hợp với Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ KH&CN) tổ chức, các chuyên gia, doanh nghiệp và nhà khoa học đã cùng phân tích cơ hội và thách thức trong việc biến sáng tạo thành giá trị kinh tế.
Phát biểu khai mạc, Phó Giám đốc Sở KH&CN Hà Nội Phan Văn Phúc nhấn mạnh: cùng với xu thế công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt theo Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Trong đó, sở hữu trí tuệ là trụ cột quan trọng để bảo vệ và khai thác giá trị sáng tạo.
Phó Giám đốc Sở KH&CN Hà Nội Phan Văn Phúc phát biểu tại hội thảo.
Tuy vậy, tỷ lệ thương mại hóa sáng chế ở Việt Nam chỉ đạt khoảng 0,1%, trong khi mức trung bình thế giới khoảng 5%và tại các nước phát triển lên tới 10%. “Nhiều tài sản trí tuệ hiện mới dừng ở việc xác lập quyền chứ chưa phát huy được giá trị thành nguồn lực phát triển. Hà Nội dù đứng đầu cả nước về số lượng đơn đăng ký và văn bằng bảo hộ, song việc khai thác đặc sản, thương hiệu địa phương còn hạn chế, trong khi tình trạng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn khá phổ biến” – ông Phúc phân tích.
Ở góc độ quản lý nhà nước, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Nguyễn Hoàng Giang chỉ ra rằng trên thế giới, tài sản vô hình đã chiếm tới 90% giá trị thị trường của các doanh nghiệp hàng đầu. Xu hướng hiện nay không chỉ là “bảo hộ” mà còn phải “khai thác” quyền sở hữu trí tuệ, trong đó trí tuệ nhân tạo và công cụ số đang mở ra cách tiếp cận mới để tối ưu hóa lợi nhuận.
Tuy nhiên, Việt Nam vẫn tồn tại ba “điểm nghẽn”: (i) khó khăn trong định giá do thiếu chuẩn mực pháp lý; (ii) hạn chế về nhân lực và dữ liệu minh bạch; (iii) tình trạng vi phạm quyền ngày càng phức tạp trên môi trường số. Theo ông Giang, Hà Nội có thể tiên phong thử nghiệm cơ chế đặc thù, xây dựng hệ sinh thái định giá và triển khai mô hình tài chính hóa tài sản trí tuệ với sự bảo lãnh của các tổ chức quốc tế.
Kinh nghiệm từ phía doanh nghiệp cũng cho thấy nhiều thách thức. Ông Lưu Hải Minh – Chủ tịch HĐQT Công ty CP Công nghệ Mới Nhật Hải (OIC New) – chia sẻ hành trình thương mại hóa các sáng chế nano (Nano Curcumin, Nano Silymarin, Nano Rutin, Nano Ginkgo Biloba…) đã được cấp bằng tại Việt Nam và Mỹ, thậm chí xuất hiện trên sàn quốc tế như Amazon. Song ông thừa nhận, rào cản lớn nằm ở việc thiếu hành lang pháp lý về định giá, chính sách thuế chưa phù hợp, và tài sản trí tuệ chưa được công nhận rộng rãi như tài sản đảm bảo để vay vốn.
Ông Minh đề xuất Hà Nội có thể thí điểm định giá sáng chế của 25 doanh nghiệp khoa học công nghệ bằng nguồn ngân sách thành phố, coi đó là cơ sở cho tín dụng và đầu tư R&D, qua đó khuyến khích doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư nghiên cứu và đưa sản phẩm khoa học ra thị trường.
Toàn cảnh hội thảo.
Ở khía cạnh học thuật, TS. Nguyễn Hữu Cẩn – Quyền Viện trưởng Viện Khoa học Sở hữu trí tuệ Quốc gia – đưa ra nhận định: Việt Nam hiện đứng thứ 37 toàn cầu về chỉ số đầu ra đổi mới sáng tạo, nhưng chỉ xếp hạng 112 về thu nhập từ sở hữu trí tuệ. “Điều này phản ánh một nghịch lý: chúng ta tạo ra nhiều kết quả nghiên cứu, sáng chế nhưng hiệu quả thương mại hóa còn thấp. Doanh nghiệp chủ yếu dựa vào nhãn hiệu và bí mật kinh doanh, trong khi khả năng cấp phép sáng chế chưa được khai thác đúng mức” – ông Cẩn phân tích.
TS. Cẩn kiến nghị cần xây dựng cơ chế tài chính hóa tài sản trí tuệ, đầu tư đào tạo chuyên gia định giá và khuyến khích các trường đại học triển khai mô hình spin-off, đưa công nghệ ra khỏi “phòng thí nghiệm” để tham gia thị trường.
Ba giải pháp then chốt để biến sáng tạo thành giá trị kinh tế
Các chuyên gia tại hội thảo nhất trí rằng thương mại hóa tài sản trí tuệ chính là chìa khóa để Việt Nam bứt phá, đặc biệt trong bối cảnh Hà Nội đã hai năm liên tiếp dẫn đầu chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương.
Để biến tiềm năng thành hiện thực, ba nhóm giải pháp được nhấn mạnh:
Thứ nhất, định giá và tài chính hóa tài sản trí tuệ. Xây dựng cơ chế đánh giá chính xác, công nhận giá trị của sáng chế, nhãn hiệu, bí mật kinh doanh để từ đó tạo nền tảng cho các mô hình tín dụng, quỹ đầu tư mạo hiểm và giúp doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ tiếp cận nguồn vốn thuận lợi hơn.
Thứ hai, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Đầu tư đào tạo đội ngũ chuyên gia định giá, tư vấn chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực quản lý sở hữu trí tuệ tại doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Đây là nhân tố quyết định hiệu quả khai thác tài sản trí tuệ trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu.
Thứ ba, thực thi quyền sở hữu trí tuệ mạnh mẽ và minh bạch. Cần tăng cường thanh tra, xử lý vi phạm, nhất là trong môi trường số; đồng thời nâng cao nhận thức xã hội về giá trị sáng tạo, từ đó tạo môi trường kinh doanh công bằng, bảo vệ quyền lợi chính đáng cho doanh nghiệp.
Phó Giám đốc Sở KH&CN Hà Nội Phan Văn Phúc nhấn mạnh: chỉ khi tài sản trí tuệ được nhìn nhận và khai thác đúng tầm, chúng mới trở thành động lực cho tăng trưởng kinh tế tri thức và hội nhập bền vững. Ông kêu gọi sự đồng hành của Nhà nước, doanh nghiệp và giới khoa học trong việc đưa sáng tạo vào đời sống, biến chúng thành giá trị kinh tế thực sự.
Hội thảo “Thương mại hóa tài sản trí tuệ” không chỉ là nơi thảo luận và chia sẻ kinh nghiệm, mà còn tạo nền tảng để Hà Nội đi đầu trong việc xây dựng hệ sinh thái sở hữu trí tuệ. Qua đó, thành phố có thể góp phần thúc đẩy nền kinh tế tri thức, bảo đảm tăng trưởng bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.
PV