Với những đặc điểm kinh tế - xã hội mang tính đặc trưng cho thấy Philippines là thị trường có nhiều tiềm năng cho xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam. Tuy nhiên đây cũng là thị trường có nhiều thách thức và rủi ro đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, đòi hỏi các doanh nghiệp Việt Nam phải có sự kiên trì và có chính sách quảng bá, marketing và xâm nhập thị trường một cách phù hợp và hiệu quả.
Thị trường tiềm năng cho sản phẩm hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam
Theo hồ sơ chi tiết về thị trường Philippines do Thương vụ Việt Nam tại Philippines nghiên cứu và công bố mới đây, Philippines là một trong số các quốc gia Asean có quy mô dân số lớn, tính đến năm 2023 đạt khoảng gần 120 triệu người, đứng thứ 13 trên thế giới, thứ 7 châu Á và thứ hai trong Asean. Năm 2021, theo số liệu của WorldBank, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Philippines đạt 394 tỷ đô la Mỹ. Năm 2020, GDP bình quân đầu người của Philippines đạt trên 3.500 đô la Mỹ.
Xã hội có sự phân hóa nên Philippines là thị trường mà người tiêu dùng có sự phân hóa với nhu cầu tiêu dùng hàng hóa, dịch vụ rất đa dạng (đa dạng về các loại sản phẩm, mẫu mã, chất lượng…) không đòi hỏi quá cao hay quá khắt khe trong tiêu thụ các loại sản phẩm hàng hóa, dịch vụ.
Mặc dù người theo Đạo thiên chúa giáo chiếm số đông nhưng về cơ bản các tập quán, thị hiếu tiêu dùng tại Philippines có nhiều nét tương đồng với Việt Nam (đặc biệt sử dụng gạo, các loại thực phẩm, hoa quả tươi sống trong đời sống sinh hoạt hàng ngày).
Sản xuất các sản phẩm hàng hóa, kể từ các sản phẩm nông nghiệp cho đến các sản phẩm công cụ, máy móc, điện máy, vật liệu xây dựng, sản phẩm công nghệ cao…còn hạn chế. Đặc biệt, trong điều kiện nhu cầu tiêu thụ trong nước lớn nên tạo nên áp lực mở cửa thị trường cho các loại hàng hóa nhập khẩu, đặc biệt là thị trường các sản phẩm lương thực (bảo đảm an ninh lương thực trong nước).
Từ những đặc điểm trên, cùng với nhiều yếu tố khác như khoảng cách địa lý, nét tương đồng về văn hóa tiêu dùng…làm cho Philippines trở thành một thị trường có nhiều tiềm năng cho các sản phẩm hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, cả ở hiện tại và trong tương lai.
Trong giai đoạn 2010 - 2020, kim ngạch thương mại hai chiều giữa Việt Nam và Philippines tăng hơn hai lần, từ 2,4 tỷ USD năm 2010 lên 5,3 tỷ USD năm 2020, với tốc độ tăng trưởng trung bình 10% mỗi năm, cơ cấu mặt hàng ngày càng đa dạng. Năm 2021, kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều của Việt Nam và Philippines đã đạt trên 7 tỷ USD. Năm 2022: Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều gữa Việt Nam và Philippines đạt trên 7,8 tỷ USD, tăng hơn 14,7% so với năm 2021. Trong đó, xuất khẩu 5,1 tỷ USD, tăng 11,6% và nhập khẩu 2,7 tỷ USD tăng 12,8%, xuất siêu trên 2,4 tỷ USD. Năm 2023: Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hai chiều giữa Việt Nam và Philippines đạt 7,8 tỷ USD, tương đương năm trước. Trong đó, xuất khẩu 5,15 tỷ USD, tăng 1% so với năm trước, nhập khẩu 2,65 tỷ USD, giảm 2% so với năm trước, xuất siêu 2,5 tỷ USD, tăng 4,2% so với năm trước.
Việt Nam đang là nhà cung cấp uy tín, chất lượng cho đối tác Philippines nhiều sản phẩm, mặt hàng nông nghiệp (gạo, cà phê, hạt tiêu), thủy sản, bánh kẹo..., và các sản phẩm công nghiệp chế tạo, xây dựng như clanhke và xi măng, điện thoại, gạch ốp lát, sắt thép, dây và cáp điện, dệt may, giày dép... Philippines là bạn hàng truyền thống và là thị trường quan trọng đối với mặt hàng gạo của Việt Nam.
Mặc dù kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam và Philippines không ngừng tăng lên trong những năm qua nhưng chưa tương xứng với tiềm năng của hai nước. Đặc biệt, với nhu cầu nhập khẩu hàng năm của Philippines đạt trên 100 tỷ USD đến 130 tỷ USD thì kim ngạch xuất khẩu hàng hóa hàng năm của Việt Nam sang thị trường Philippines ở mức khoảng 5 tỷ USD là con số rất nhỏ, chỉ chiếm khoảng 5%. Vì vậy còn nhiều cơ hội cho hàng hóa của Việt Nam xuất khẩu sang thị trường này.
Hiện đang có tổng số khoảng gần 40 mặt hàng/ngành hàng của Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Philippines, bao gồm những mặt hàng/ngành hàng quan trọng như nông sản, thủy hải sản, bánh kẹo, thức ăn chăn nuôi, xi măng, sắt thép, vật liệu xây dựng, hàng dệt may, máy móc, thiết bị... trong đó, mặt nông sản, đặc biệt gạo, luôn chiếm tỉ trọng lớn trong cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang Philippines. Tuy nhiên, có thể thấy cơ cấu các mặt hàng/ngành hàng xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Philippines còn hạn chế, còn nhiều khả năng mở rộng sang các nhóm ngành hàng/mặt hàng mà Việt Nam còn đang có thể mạnh, như thuốc, dược phẩm, vác xin hay các sản phẩm chế biến, chế tạo.
Các sản phẩm nông nghiệp, đặc biệt là gạo, luôn chiếm tỉ trọng lớn trong cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Philippines. Tại thị trường Philippines, gạo của Việt Nam đã tạo được vị trí vững trắc, vừa là sản phẩm truyền thống và đồng thời rất quan trọng trong hiện tại và tương lai, là mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam vào thị trường Philippines. Tuy nhiên, với nhu cầu nhập khẩu ngày càng tăng của Philippines thì gạo của Việt Nam vẫn còn dư địa xuất khẩu.
Bên cạnh mặt hàng gạo, Philippines còn là thị trường có tiềm năng và dư địa xuất khẩu cho nhiều mặt hàng nông sản của Việt Nam, đặc biệt là các loại nông sản tươi sống. Có nhiều mặt hàng, ngành hàng ưu tiên mà phía bạn rất cần và ta có khả năng đáp ứng nhưng chưa được khơi thông [Hoa quả tươi (hoa quả xấy, đóng gói vẫn đang xuất khẩu bình thường); Giống cây trồng; Con giống]. Các sản phẩm công nghiệp nhẹ, phân bón, hóa chất, các loại dụng cụ, máy móc, chế tạo, sản phẩm điện, điện tử, điện lạnh, đồ gia dụng, các sản phẩm công nghiệp nặng, vật liệu xây dựng… cho thị trường Philippines cũng còn nhiều dư địa và tiềm năng khai thác. 34 Philippines còn là thị trường với đặc điểm đặc thù là lượng ngoại hối do người đi lao động hàng năm ở nước ngoài gửi về rất lớn, tăng đều theo thời gian. Vì vậy, xu hướng tiêu dùng và nhu cầu về hàng hóa dịch vụ cao.
Thuận lợi đi cùng những khó khăn thách thức
Thương vụ Việt Nam tại Philippines cho biết, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Philippines hàng năm ở mức từ trên 5 tỷ đến 6 tỷ USD chỉ chiếm một tỉ lệ khiêm tốn trong tổng kim ngạch nhập khẩu của Philippines. Các mặt hàng nhập khẩu chính của Philippine gồm các sản phẩm điện tử, điện thoại, khoáng sản, phương tiện giao thông, dụng cụ cơ khí, công nghiệp, sắt thép các loại… cũng là những mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam. Vì vậy, Việt Nam vẫn còn nhiều cơ hội khai thác và gia tăng kim ngạch xuất khẩu những ngành hàng, mặt hàng này vào thị trường Philippines.
Dư địa và nhu cầu của thị trường Philippines đối với nhiều loại sản phẩm của Việt Nam còn khá lớn, thị trường có nhiều tiềm năng. Trong đó, các sản phẩm nông sản của Việt Nam tiếp tục chiếm ưu thế và được ưa chuộng tại thị trường Philippines. Gạo của Việt Nam sẽ tiếp tục chiếm vị trí số 1 tại thị trường Philippines và khó có sản phẩm hay nguồn cung thay thế.
Các hiệp định thương mại song phương và đa phương hai bên tham gia đã có hiệu lực và mới bắt đầu có hiệu lực tạo cơ sở thuận lợi để hai bên tiếp tục đẩy mạnh quan hệ thương mại song phương. Nhiều biện pháp, hàng rào kỹ thuật hay công cụ pháp lý mà Philippines sử dụng đã được hai bên phối hợp và tháo gỡ.
Đặc biệt, Chính phủ Philippines thể hiện quan tâm và giành nhiều ưu tiên cho lĩnh vực nông nghiệp vừa là thách thức nhưng cũng là cơ hội cho Việt Nam. Những quyết sách trực tiếp và nhanh chóng của Chính phủ Philippines có thể giúp cho nhiều ngành hàng Việt Nam. Ví dụ, thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, ngày 11 tháng 8 năm 2022, Bộ Ngoại giao Phillippines có công thư đề nghị mua phân bón của Việt Nam theo hình thức đàm phán trực tiếp chính phủ (government-to-government) GTG đối với sản phẩm phân urea (46-0-0), khối lượng đề xuất 150.000 tấn, thời gian dự kiến bắt đầu trong tháng 9 năm 2022, phương thức giao nhận CIF cảng Manila và 100% bảo lãnh thanh toán.
Tuy nhiên, theo nhận định của Thương vụ Việt Nam tại Philippines, thị trường Philippines cũng là thị trường có nhiều thách thức và rủi ro đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, đòi hỏi các doanh nghiệp Việt Nam phải có sự kiên trì và có chính sách quảng bá, marketing và xâm nhập thị trường một cách phù hợp và hiệu quả.
Trước hết, phải kể đến chính là “tiềm thức” mang tính ý thức hệ của người dân Philippines, người tiêu dùng Philippines đối với các sản phẩm, hàng hóa của Việt Nam. Người dân Philippines vẫn đánh giá cao và ưa chuộng các sản phẩm hàng hóa nhập khẩu từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ, châu Âu… và còn nhiều “băn khoăn” chưa thật sự tin tưởng, thậm chí vẫn còn có những nhìn nhận, đánh giá chưa đúng, không cao về ngành sản xuất cũng như mẫu mã, chất lượng của các sản phẩm, hàng hóa của Việt Nam, cũng như tiềm năng, uy tín của doanh nghiệp Việt Nam.
Các sản phẩm, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Philippines phải cạnh tranh khốc liệt với các sản phẩm của Trung Quốc và các nước trong khu vực Asean, đặc biệt là Indonesia và Thái Lan. Thông qua cộng đồng thương nhân người Hoa lớn mạnh tại Philippines, nguồn sản phẩm hàng hóa giá rẻ được kiểm soát đảm bảo chất lượng của Trung Quốc đã xâm nhập khá sâu vào thị trường này và là nguy cơ cho các loại sản phẩm, hàng hóa nhập khẩu từ các quốc gia khác trong đó có các sản phẩm, hàng hóa của Việt Nam. Ngoài ra, tại thị trường Philippines, các sản phẩm hàng hóa của Việt Nam còn phải cạnh tranh với các sản phẩm, hàng hóa từ các quốc gia khác trong khối Asean cùng được hưởng những ưu đãi và có điều kiện thuận lợi như Việt Nam, đặc biệt là Indonesia và Thái Lan, hai nước cũng đã xây dựng được mối quan hệ thương mại bền chặt và có nhiều mặt hàng xuất khẩu sang Philippines.
Thách thức nữa là sự “bất ổn” trong các chính sách xuất nhập khẩu và xu hướng mở cửa thị trường của Philippines. Những quy định về trình tự, thủ tục còn rườm rà mang tính “kiểm soát” liên quan tới xuất nhập khẩu hàng hóa là bước cản không hề nhỏ có thể làm nản lòng các doanh nghiệp xuất nhập khẩu của hai nước. Ngoài ra, việc Philippines chưa sẵn sàng “mở cửa” thị trường cho một số sản phẩm, hàng hóa của Việt Nam, đặc biệt như hoa tươi, rau, củ, quả tươi, thịt tươi sống… cũng như các quy trình, thủ tục xuất nhập khẩu phức tạp liên quan tới nhóm mặt hàng này cũng là những cản trở đáng kể cho các doanh nghiệp Việt Nam khi xâm nhập thị trường Philippines.
Thực trạng cơ cấu hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường Philippines cho thấy sự mất cân đối giữa nhiều ngành hàng, mặt hàng, trong đó các mặt hàng nông sản chiếm ưu thế, trong khi các mặt hàng, ngành hàng khác còn khiêm tốn. Một phần nguyên nhân có thể do cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam chưa quan tâm nhiều tới thị trường Philippines. Và ở chiều ngược lại, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam chưa tạo dựng được lòng tin, uy tín tại thị trường Philippines.
Khoảng cách trong kim ngạch xuất khẩu, nhập khẩu giữa hai bên cho thấy chưa tạo được quan hệ giao thương “có đi có lại” (mutual benefits) giữa hai bên nên có thể tạo tâm lý “tự phản kháng hay bảo hộ”.
Philippines nhận thức được sự phụ thuộc vào gạo nhập khẩu từ Việt Nam nên chủ động tìm kiếm mở rộng đối tác, bạn hàng, đa dạng nguồn cung nhằm tránh quá phụ thuộc vào Việt Nam (như bằng cách giảm thuế nhập khẩu cho gạo từ các nước ngoài Asean về mức 35% như các nước trong Asean đến hết năm 2022),
Philippines đã và đang tiếp tục sử dụng nhiều biện pháp, rào cản kỹ thuật để ngăn cản, hạn chế xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường Philippines, đặc biệt là mặt hàng gạo (như quy định về Giấy chứng nhận thông quan nhập khẩu cấp cho nhà nhập khẩu có giá trị 60 ngày và điều chỉnh lượng nhập khẩu theo mùa vụ).
Philippines đã và đang tiếp tục sử dụng công cụ pháp luật phòng vệ thương mại, tiến hành các cuộc điều tra các vụ việc phòng vệ thương mại đối với hàng hóa nhập khẩu trong đó có hàng hóa của Việt Nam (Philippines đã điều tra 13 vụ việc phòng vệ thương mại đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, bao gồm 36 01 vụ việc áp thuế chống bán phá giá và 12 vụ việc áp thuế tự vệ như các vụ việc gạch ốp lát, xi măng, sắt thép, ôtô…). Một số mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam vào thị trường Philippines cũng đang vấp phải các rào cản mang tính kỹ thuật như việc Philippines điều tra áp dụng thuế phòng vệ thương mại (thuế chống phán phá giá, thuế chống trợ cấp, thuế tự vệ) đối với một số sản phẩm, hàng hóa có xuất sứ từ Việt Nam cũng là một rào cản và thách thức không nhỏ cho hàng hóa của Việt Nam xuất khẩu sang thị trường Philippines.
Trong thời gian vừa qua, Philippines đã có những động thái, biểu hiện điều chỉnh các chính sách ổn định, phát triển kinh tế, chính sách xuất nhập khẩu hàng hóa thời kỳ hậu Covid-19. Đồng thời, Philippines có sự thay đổi trong chính trường, điều có thể dẫn tới những điều chỉnh, thay đổi trong chính sách phát triển kinh tế, chính sách xuất nhập khẩu hàng hóa của Philippines.
Nhiều mặt hàng nông sản tươi sống phía Philippines cần và Việt Nam có khả năng đáp ứng nhưng chưa có hành lang pháp lý, chưa được khơi thông cho doanh nghiệp hai phía, đòi hỏi phải xúc tiến, hợp tác đánh giá rủi ro nhập khẩu (IRA – import risk analysis) cho các sản phẩm nông sản tươi sống giữa cơ quan quản lý nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp) hai bên. Chỉ khi thực hiện được điều này và xây dựng được cơ chế hợp tác thì mới có thể khơi nguồn cho các sản phẩm nông sản tươi sống của Việt Nam thâm nhập thị trường Philippines.
Định hướng khai thác thị trường Philippines trong thời gian tới
Theo Thương vụ Việt Nam tại Philippines, để khai thác thị trường Philippines có hiệu quả cần tiếp tục xúc tiến, đẩy mạnh xuất khẩu các sản phẩm hàng hóa có cân đối với nhập khẩu, tiếp tục chú trọng xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp trong đó có gạo là thế mạnh, tiếp tục khai thác mở rộng tăng kim ngạch xuất khẩu gạo, duy trì vị thế số 1 của gạo Việt Nam tại thị trường Philippines, tăng kim ngạch và tỉ trọng xuất khẩu các ngành hàng, mặt hàng khác mà Việt Nam có thế mạnh. Bên cạnh đó, cũng cần có các giải pháp khắc phục khó khăn, đối phó với những bất ổn, tận dụng cũng như tranh thủ tốt các lợi thế, thuận lợi sẵn có.
Trên cơ sở đó, mục tiêu đặt ra đối với thị trường Philippines là tiếp tục củng cố, duy trì và giữ vững vị thế số 1 về xuất khẩu gạo của Việt Nam tại thị trường Philippines. Tại thị trường Philippines, gạo của Việt Nam có lợi thế phẩm cấp, chất lượng phù hợp, giá phải chăng nên có tính cạnh tranh, phù hợp thị hiếu và có thể đáp ứng với nhu cầu đa dạng của người tiêu dùng, đặc biệt là tầng lớp dân cư đông đảo có thu nhập trung bình và thấp; nguồn cung ổn định, khoảng cách địa lý, chi phí và thuận tiện trong chuyên trở, có niềm tin và mối quan hệ bạn hàng lâu năm.
Đồng thời, mở rộng cơ cấu mặt hàng và gia tăng kim ngạch, giá trị xuất khẩu. Với thị trường có nhiều tiềm năng như Philippines nhưng cơ cấu sản phẩm xuất khẩu của Việt Nam còn chưa cân xứng. Số lượng các mặt hàng/ngành hàng xuất khẩu còn hạn chế, chỉ khoảng gần 40 mặt hàng/ngành hàng, trong khi còn rất nhiều các mặt hàng/ngành hàng có tiềm năng khai thác tại thị trường Philippines. Ngoài ra, trong cơ cấu mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam sang Philippines tỉ trọng mặt hàng nông sản lớn trong khi các ngành hàng khác manh mún, nhỏ lẻ, sản phẩm ít đa dạng. Chưa có sản phẩm, mặt hàng nông sản tươi sống (hoa quả, thịt) nào vào được thị trường Philippines mặc dù nhu cầu tiêu dùng rất lớn. Vì vậy, hướng tới mục tiêu mở rộng cơ cấu mặt hàng xuất khẩu, gia tăng kim ngạch, giá trị xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam vào thị trường Philippines.
Đặc biệt, cần đẩy mạnh hoạt động quảng bá, tăng cường nhận thức của doanh nghiệp trong nước về tiềm năng thị trường Philippines. Philippines là thị trường nhiều tiềm năng, tuy nhiên, trong thời gian qua các doanh nghiệp Việt Nam còn ít quan tâm tới thị trường này, chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ. Vì vậy, cần đẩy mạnh hoạt động quảng bá, tăng cường nhận thức của doanh nghiệp Việt Nam về tiềm năng thị trường, qua đó thúc đẩy xuất khẩu vào thị trường Philippines.
Trung Anh