Tổng cầu thế giới sụt giảm, hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam tiếp tục vượt qua khó khăn

Năm 2023, ngành Công Thương đã về đích với nhiều kết quả nổi bật, trong đó cán cân thương mại tiếp tục ghi nhận xuất siêu năm thứ 8 liên tiếp với mức thặng dư ước đạt khoảng 26 tỷ USD, gấp hơn 2 lần mức xuất siêu của năm 2022.

Việt Nam xuất siêu năm thứ 8 liên tiếp

Tại Hội nghị Tổng kết công tác năm 2023 và triển khai nhiệm vụ năm 2024 ngành Công Thương, Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng nhấn mạnh, năm 2023, dù xuất khẩu lỗi hẹn mục tiêu tăng trưởng 6%, nhưng cán cân thương mại tiếp tục xuất siêu năm thứ 8 liên tiếp với mức thặng dư ước đạt 26 tỷ USD, tăng gần gấp 3 lần năm 2022.

Theo đó, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu năm 2023 ước đạt 683 tỷ USD, trong đó xuất khẩu ước đạt 354,5 tỷ USD, nhập khẩu ước đạt 328,5 tỷ USD.

Theo Thứ trưởng Phan Thị Thắng, kinh tế thế giới tiếp tục tăng trưởng chậm, tổng cầu thế giới sụt giảm nhưng hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam tiếp tục vượt qua khó khăn. Tuy chưa đạt được mức tăng trở lại so với năm trước nhưng mức suy giảm tiếp tục được thu hẹp từ mức giảm 12% trong nửa đầu năm 2023 xuống mức giảm khoảng 4,6% trong cả năm 2023. Thế nhưng, xuất khẩu tận dụng tốt đa dạng hóa thị trường, kim ngạch xuất khẩu sang các nước châu Phi, Đông Âu, Bắc Âu, Tây Á tăng; mức suy giảm xuất khẩu tại một số thị trường chủ lực tiếp tục được thu hẹp.

Cụ thể, có tới 33 mặt hàng đạt kim ngạch xuất khẩu trên 1 tỷ USD (11 tháng); trong đó, có 7 mặt hàng xuất khẩu trên 10 tỷ USD, chiếm 66% tổng kim ngạch. Nhiều nhóm hàng nông sản, gạo, trái cây tận dụng được cơ hội mở cửa thị trường và giá tăng cao để đẩy mạnh xuất khẩu (đây là nhóm hàng duy nhất ghi nhận mức tăng so với cùng kỳ năm trước (ước cả năm tăng 4,8%).

Bên cạnh đó, cơ cấu hàng hóa xuất khẩu tiếp tục cải thiện theo chiều hướng tích cực, giảm hàm lượng xuất khẩu thô, tăng xuất khẩu sản phẩm chế biến, sản phẩm công nghiệp, tạo điều kiện cho hàng hóa Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu. Nhóm hàng công nghiệp chế biến tiếp tục chiếm tỷ trọng chủ yếu (85%) trong cơ cấu kim ngạch xuất khẩu.

Đáng chú ý, khu vực kinh tế trong nước tiếp tục nỗ lực để duy trì và mở rộng thị trường xuất khẩu trong bối cảnh kinh tế toàn cầu gặp nhiều khó khăn, mức giảm xuất khẩu của khu vực này cũng thấp hơn nhiều so với mức giảm xuất khẩu của khu vực có vốn đầu tư nước ngoài (kể cả dầu thô).

Đặc biệt, thị trường trong nước tăng trưởng cao, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ ước tăng 9,6%, vượt kế hoạch đề ra (8-9%); đáp ứng cơ bản hàng hóa thiết yếu cho người dân, góp phần kiểm soát lạm phát trong bối cảnh nhiều quốc gia đối mặt với lạm phát tăng cao. Hoạt động Thương mại Điện tử tiếp tục phát triển, trở thành kênh phân phối quan trọng, góp phần phát triển chuỗi cung ứng và lưu thông trong và ngoài nước. 

Ở chiều ngược lại, hoạt động nhập khẩu cơ bản đáp ứng nhu cầu nguyên nhiên vật liệu phục vụ sản xuất và tiêu dùng. Nhập khẩu của nhóm hàng hóa phục vụ sản xuất để xuất khẩu và hàng hóa thiết yếu tăng, chiếm 88,5% tổng kim ngạch; nhập khẩu của nhóm hàng không khuyến khích nhập khẩu chỉ chiếm 5,7% tổng kim ngạch.

Phụ thuộc FDI, giá trị gia tăng chưa như kỳ vọng

Dù mức độ suy giảm trong xuất khẩu tiếp tục được thu hẹp nhưng lãnh đạo Bộ Công thương thừa nhận: "Về cơ bản vẫn chưa phục hồi so với cùng kỳ năm trước, do xuất khẩu năm 2023 ước đạt 354,5 tỷ USD, giảm 4,6%, không đạt chỉ tiêu kế hoạch đã đề ra hồi đầu năm là tăng 6%.

Mức độ phụ thuộc vào khu vực FDI trong xuất khẩu vẫn còn lớn khi kim ngạch xuất khẩu của khối doanh nghiệp FDI (kể cả dầu thô) vẫn chiếm khoảng 73% tổng kim ngạch xuất khẩu cả nước.

Khu vực sản xuất trong nước phụ thuộc nhiều vào nguồn nguyên vật liệu nhập khẩu từ bên ngoài. Kim ngạch nhập khẩu hàng hóa, nhất là nguyên phụ liệu của Việt Nam từ hầu hết các thị trường đều giảm so với cùng kỳ năm trước.

Chi nhập khẩu các nhóm hàng chủ lực và là đầu vào quan trọng phục vụ sản xuất các ngành hàng xuất khẩu đều giảm mạnh, như: điện thoại các loại và linh kiện ước giảm 57,4% so với năm 2022; thép các loại giảm 17,8%; vải các loại giảm 12,9%; máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng giảm 8,1%; chất dẻo nguyên liệu giảm 20,1%; hóa chất ước giảm 17,4%... 

"Thặng dư thương mại đạt kỷ lục 26 tỷ USD, nhưng xuất siêu chủ yếu do nhập khẩu giảm mạnh hơn so với xuất khẩu", Thứ trưởng Phan Thị Thắng nói.

Dự đoán thị trường cho năm tới, Bộ Công thương nhận định, áp lực bên ngoài đối với sản xuất công nghiệp và hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam trong năm 2024 còn lớn. Trong đó, kênh thương mại quốc tế khi nhiều nền kinh tế là đối tác lớn của Việt Nam tăng trưởng chậm, dẫn đến tổng cầu khó phục hồi mạnh, từ đó tác động đến kết quả  xuất khẩu.

Tập trung tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy sản xuất kinh doanh

Tại hội nghị, nhiều đại biểu cũng đề xuất Bộ Công Thương sớm triển khai các giải pháp để thúc đẩy các ngành công nghiệp của địa phương phát triển, đẩy mạnh các chuỗi liên kết, qua đó khơi dậy tiềm năng, lợi thế của từng ngành, đóng góp hiệu quả hơn cho sự phát triển của kinh tế đất nước.

Bà Lê Kim Phương, Giám đốc Sở Công Thương Đà Nẵng mong muốn Bộ Công Thương có kiến nghị với Bộ Tài nguyên và Môi trường, Chính phủ, Quốc hội bổ sung loại dự án “Đầu tư xây dựng trung tâm logistics (khu vực thực hiện các hoạt động kho bãi, vận tải, các dịch vụ logistics chuyên sâu như gia công, đóng gói, phân loại, kiểm dịch, phân phối hàng hóa nội địa, quốc tế)” là một trong các trường hợp được thu hồi đất để thực hiện dự án phát triển kinh tế-xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, góp phần khơi thông nguồn lực, thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng logistics.

Đại diện Sở Công Thương Đà Nẵng cũng kiến nghị Bộ Công Thương báo cáo, đề xuất Chính phủ sớm ban hành Nghị định phát triển và quản lý chợ (thay thế Nghị định số 02/2003/NĐ-CP và Nghị định số 114/2009/NĐ-CP) để địa phương có cơ sở quản lý và hướng dẫn các đơn vị, doanh nghiệp trong việc đầu tư, khai thác và phát triển chợ trên địa bàn.

Theo số liệu báo cáo của các địa phương, đến hết tháng 6/2022, trên cả nước có 748 khu công nghiệp đang hoạt động với tổng diện tích gần 24.000 ha, trong đó, số cụm công nghiệp có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt tiêu chuẩn môi trường là 171, chiếm 22,7% tổng số cụm công nghiệp đang hoạt động.

Ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Kiểm soát ô nhiễm môi trường (Bộ Tài Nguyên và Môi trường) cho hay tỷ lệ cụm công nghiệp chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung còn rất cao, chiếm khoảng 77%. Nguyên nhân chính của tình trạng nhiều cụm công nghiệp chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung là do các đơn vị quản lý ở cấp địa phương không bố trí được nguồn vốn đầu tư, nhiều cụm công nghiệp không có chủ đầu tư hạ tầng.

“Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng đề xuất Bộ Công Thương xem xét, xây dựng các cơ chế chính sách để đa dạng hóa, thu hút nguồn lực đầu tư hạ tầng cụm công nghiệp theo quy định tại Điều 52 Luật Bảo vệ môi trường, tăng dần tỷ lệ cụm công nghiệp có hạ tầng về bảo vệ môi trường,” ông Lê Hoài Nam nói.

Trước các ý kiến đưa ra, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên yêu cầu các đơn vị nâng cao chất lượng công tác thể chế, trước mắt, tập trung hoàn thiện, trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt các Kế hoạch thực hiện 4 Quy hoạch ngành quốc gia về năng lượng, khoáng sản và khẩn trương tham mưu xây dựng, sửa đổi, bổ sung các Luật, Nghị định, cơ chế chính sách có vai trò quan trọng đến sản xuất-kinh doanh của doanh nghiệp.

Bộ trưởng lưu ý việc giải pháp tập trung giải quyết các “điểm nghẽn” và tập trung tháo gỡ khó khăn, hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi, phát triển sản xuất, nhất là trong ngành công nghiệp chế biến, chế tạo; đẩy mạnh, tạo chuyển biến tích cực hơn trong thực hiện cơ cấu lại ngành Công Thương gắn với đổi mới mô hình tăng trưởng theo hướng tăng cường ứng dụng khoa học công nghệ, nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, sức cạnh tranh, tính tự chủ, khả năng thích ứng và sức chống chịu của nền kinh tế.

“Tiếp tục phát huy tốt vai trò của hệ thống cơ quan Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài trong công tác hỗ trợ các địa phương, doanh nghiệp khai thác hiệu quả các Hiệp định thương mại tự do mà Việt Nam là thành viên để đa dạng hóa thị trường, chuỗi cung ứng và đẩy mạnh xuất khẩu, đồng thời, tăng cường hỗ trợ doanh nghiệp chuyển mạnh sang xuất khẩu chính ngạch gắn với xây dựng thương hiệu, thúc đẩy xuất khẩu bền vững,” Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh.

Về phía Chính phủ, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà gợi ý ngành Công Thương cần tìm giải pháp đột phá để nâng cao giá trị xuất khẩu, thông qua chuyển giao công nghệ từ việc thu hút FDI, giảm dần tỷ lệ gia công, qua đó giúp nâng cao năng lực và phát triển ngành công nghiệp nền tảng, mũi nhọn, cơ bản.

“Cạnh tranh ngày càng khốc liệt, biện pháp thuế quan bằng kỹ thuật cũng ngày càng tinh vi, nếu không chủ động được thì không thể đi theo xu thế lớn của thời đại và sẽ tụt hậu, nhưng nếu muốn đi cùng họ thì cần phải có những tư tưởng mang tính đột phá, lựa chọn đó là thách thức để vượt qua," Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Thep Phó Thủ tướng, nhiên liệu trong đó có xăng, dầu, khí đốt, điện năng, nguồn điện sơ cấp và thứ cấp, nếu lĩnh vực này có vấn đề gì thì cả nền kinh tế và đời sống dân sinh bị ảnh hưởng. Do vậy, Phó Thủ tướng đề nghị ngành Công Thương phải kiểm điểm nghiêm túc, không để xảy ra nguyên nhân nào, dù chủ quan hay khách quan.

Trung Anh