Việt Nam sắp kiểm soát thực phẩm chức năng như châu Âu

Nhằm khắc phục những lỗ hổng trong quản lý an toàn thực phẩm, Bộ Y tế vừa trình dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định 15/2018/NĐ-CP, với nhiều điểm mới mang tính siết chặt quản lý từ khâu công bố, quảng cáo đến hậu kiểm. Không còn cơ chế "tự công bố – tự chịu trách nhiệm" như trước, các doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với loạt quy định mới khắt khe hơn.

Quản lý hồ sơ công bố sản phẩm – từ tự chịu trách nhiệm đến kiểm soát chặt chẽ

Bộ Y tế vừa công bố dự thảo sửa đổi, bổ sung Nghị định số 15/2018/NĐ-CP, đề xuất hàng loạt thay đổi nhằm bịt những lỗ hổng trong công tác quản lý an toàn thực phẩm. Trong đó, điểm nhấn đáng chú ý là việc siết chặt quy trình công bố sản phẩm, chuyển từ hậu kiểm sang tiền kiểm và kiểm soát chặt chẽ hơn hoạt động quảng cáo, lưu thông của các nhóm sản phẩm có rủi ro cao.

Theo Bộ Y tế, các vụ việc gần đây như kẹo rau củ Kera bị quảng cáo sai công dụng, sản xuất và tiêu thụ sữa bột giả, thực phẩm chức năng nhái… đã làm dấy lên nhiều lo ngại từ dư luận, cho thấy những kẽ hở lớn trong quản lý hiện hành. Việc sửa đổi Nghị định 15 nhằm khắc phục bất cập, đặc biệt trong cơ chế tự công bố sản phẩm và quảng cáo.

Hiện tại, theo quy định của Nghị định 15, doanh nghiệp được phép tự công bố sản phẩm và hoàn toàn tự chịu trách nhiệm, trong khi cơ quan quản lý chỉ thực hiện hậu kiểm một cách giới hạn. Điều này dẫn đến thực trạng doanh nghiệp tùy tiện phân loại, thổi phồng công dụng sản phẩm, nhưng vẫn dễ dàng đưa hàng ra thị trường mà không bị ngăn chặn kịp thời.

Dự thảo mới quy định rõ, cơ quan tiếp nhận hồ sơ tự công bố sẽ phải xem xét, phản hồi, đăng tải công khai thông tin, đồng thời xây dựng kế hoạch hậu kiểm và chủ động lấy mẫu kiểm tra nếu phát hiện có dấu hiệu vi phạm. Quy trình này giúp tăng cường tính minh bạch, tránh tình trạng doanh nghiệp "tự bơi" trong không gian quản lý lỏng lẻo như hiện nay.

Một điểm nhấn khác là quy định về thực phẩm bổ sung. Theo Nghị định 15 hiện hành, nhóm sản phẩm này được xếp chung vào nhóm thực phẩm chế biến đóng gói sẵn và chỉ cần tự công bố, không phải đăng ký công bố sản phẩm. Đây là kẽ hở khiến không ít doanh nghiệp lợi dụng, tự ý gắn nhãn "thực phẩm bổ sung" để né tránh kiểm soát quảng cáo hoặc giả dạng thực phẩm bảo vệ sức khỏe.

Dự thảo sửa đổi lần này yêu cầu thực phẩm bổ sung bắt buộc phải đăng ký bản công bố sản phẩm, được kiểm tra nội dung quảng cáo, giới hạn công dụng, và có cơ chế hậu kiểm cụ thể. Điều này được kỳ vọng sẽ hạn chế tình trạng lập lờ giữa các nhóm sản phẩm và ngăn chặn hành vi đánh lừa người tiêu dùng.

Kiểm soát thực phẩm đặc biệt, hậu kiểm và quảng cáo – tiến tới chuẩn quốc tế

Đối với nhóm sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học và thực phẩm cho trẻ dưới 36 tháng tuổi, dự thảo mới yêu cầu kiểm soát nghiêm ngặt ngay từ giai đoạn nghiên cứu, phát triển đến lưu thông. Không chỉ cần cam kết an toàn như trước đây, doanh nghiệp nay phải đăng ký công bố sản phẩm, chứng minh chỉ tiêu chất lượng, công dụng và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế như GMP, HACCP, ISO 22000 hoặc tương đương.

Việc nâng chuẩn này nhằm đảm bảo chất lượng ở mức cao nhất, phù hợp với các nước phát triển như Liên minh châu Âu. Đặc biệt, trong bối cảnh thị trường Việt Nam xuất hiện ngày càng nhiều sản phẩm nhập khẩu hoặc nội địa hóa theo mô hình OEM (gia công thương hiệu), việc kiểm soát nguồn gốc, thành phần và công dụng trở nên cấp thiết.

Một thay đổi đáng kể khác là yêu cầu kiểm nghiệm đồng thời cả chỉ tiêu an toàn và chỉ tiêu chất lượng khi doanh nghiệp đăng ký công bố sản phẩm. Trước đây, doanh nghiệp chỉ cần nộp phiếu kiểm nghiệm an toàn, dẫn đến nhiều trường hợp sản phẩm trên thị trường không đúng với thông tin đã công bố. Điều này không chỉ gây gian lận mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.

Bộ Y tế cũng bổ sung quyền cho cơ quan quản lý trong việc thu hồi giấy chứng nhận đủ điều kiện an toàn thực phẩm, giấy xác nhận nội dung quảng cáo, giấy công bố sản phẩm nếu doanh nghiệp vi phạm. Đồng thời, nếu chưa khắc phục, doanh nghiệp sẽ bị tạm dừng tiếp nhận hồ sơ hành chính mới – quy định chưa từng có trong Nghị định 15 cũ.

Về kiểm tra hậu kiểm, dự thảo quy định rõ việc lập kế hoạch hậu kiểm định kỳ và đột xuất, tăng quyền chủ động cho các đơn vị kiểm nghiệm trong việc lấy mẫu, phân tích. Dữ liệu giám sát sẽ được kết nối đồng bộ qua Cổng dịch vụ công quốc gia, đảm bảo minh bạch và xuyên suốt từ trung ương tới địa phương.

Dự thảo cũng xử lý khoảng trống liên quan đến thực phẩm sản xuất để xuất khẩu nhưng sau đó được tiêu thụ nội địa. Trước đây, Nghị định 15 chưa có quy định riêng cho trường hợp này, dẫn đến nguy cơ sản phẩm không đạt chuẩn trong nước vẫn lưu hành. Bộ Y tế đề xuất yêu cầu kiểm soát điều kiện chặt chẽ khi thay đổi mục đích sử dụng, tránh tình trạng "lọt lưới" sản phẩm kém chất lượng.

Ngoài ra, để thống nhất quản lý thực phẩm nhập khẩu, dự thảo đưa ra các quy định cụ thể về phương thức kiểm tra như kiểm tra hồ sơ, cảm quan, lấy mẫu, cùng với danh sách miễn kiểm tra và danh sách phải kiểm tra bắt buộc. Điều này sẽ khắc phục tình trạng hiện nay, khi các phương pháp kiểm tra còn chồng chéo, thực thi không đồng đều giữa các cơ quan.

Quảng cáo thực phẩm trên nền tảng số cũng là nội dung trọng tâm của sửa đổi. Theo Bộ Y tế, quảng cáo trên mạng xã hội, sàn thương mại điện tử hiện đang rất khó quản lý. Dự thảo yêu cầu phải kiểm soát cả doanh nghiệp phát hành quảng cáo, người thực hiện chuyển tải nội dung, người có ảnh hưởng (KOLs), đồng thời công khai mối quan hệ giữa người quảng cáo và nhà tài trợ.

Một bộ quy tắc ứng xử trong quảng cáo thực phẩm cũng đang được xây dựng để tránh gây hiểu nhầm, đồng thời tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho việc xử lý các hành vi vi phạm trên môi trường số.

Đáng chú ý, Dự thảo sửa đổi đã thay đổi quá một nửa số điều của Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Do đó, Bộ Y tế đang xin phép Thủ tướng Chính phủ ban hành một nghị định mới thay thế toàn bộ để đảm bảo đồng bộ, minh bạch, thuận tiện trong áp dụng. 

Lê Phong