Xăng tăng, thuế sắp hết hạn

Giá xăng vừa tăng thêm hơn 1.000 đồng mỗi lít, trong khi các chính sách thuế đang hỗ trợ thị trường chỉ được kéo dài đến hết tháng 9. Những ngày cuối trước mốc này, điều người dân và doanh nghiệp cần biết không chỉ là giá hôm nay bao nhiêu, mà còn là giá tháng tới sẽ được hình thành trên cơ sở nào.

Một lần tăng giá, thêm một mốc phải chờ

Từ 15h ngày 24/9, giá xăng E5RON92 được công bố ở mức không cao hơn 26.397 đồng/lít, tăng 1.258 đồng/lít so với kỳ trước. Xăng E10RON95-III tăng 1.451 đồng, lên không cao hơn 27.087 đồng/lít. Dầu diesel 0,05S tăng 552 đồng, lên 30.497 đồng/lít; dầu mazut tăng 276 đồng, lên 19.472 đồng/kg. Đây là giá tối đa trong thông báo điều hành của Bộ Công Thương, còn giá thực tế cần theo niêm yết tại từng doanh nghiệp bán lẻ.

Với người đi xe máy, số tiền tăng thêm trong một lần đổ xăng có thể chưa lớn. Nhưng với xe tải chạy nhiều chuyến mỗi ngày, khoản chênh lệch cộng dồn trở thành một mục phải tính lại. Giá xăng dầu đi vào hóa đơn vận chuyển trước khi có thể xuất hiện trên giá hàng hóa.

Điểm đáng chú ý của lần điều chỉnh này nằm ở lịch chính sách. Nghị quyết 34/2026/NQ-CP kéo dài thời hạn áp dụng một số chính sách về thuế nhập khẩu ưu đãi, thuế bảo vệ môi trường và thuế giá trị gia tăng đối với xăng dầu đến hết ngày 30/9/2026. Như vậy, sau lần tăng ngày 24/9, thị trường chỉ còn ít ngày để biết cơ chế thuế nào sẽ được áp dụng từ đầu tháng 10.

Thời hạn kết thúc một chính sách không đồng nghĩa giá tại cây xăng sẽ tự động tăng vào sáng 1/10. Cơ quan có thẩm quyền có thể ban hành văn bản mới; giá bán lẻ còn phụ thuộc giá thành phẩm thế giới, tỷ giá, các khoản chi phí trong công thức giá cơ sở và thời điểm doanh nghiệp điều chỉnh. Nhưng sự chưa rõ ràng trước ngày chốt hợp đồng tháng mới đã là một khó khăn: người bán dịch vụ vận chuyển phải báo giá hôm nay cho những chuyến hàng sẽ thực hiện sau vài tuần.

Một đơn vị ký hợp đồng vận chuyển theo giá cố định trong tháng 10 sẽ phải quyết định giữ mức cước hiện tại, cộng trước khoản dự phòng hay đàm phán điều khoản điều chỉnh theo giá nhiên liệu. Cộng dự phòng quá cao khiến khách hàng chịu thêm chi phí; giữ giá quá thấp có thể đẩy rủi ro sang doanh nghiệp vận tải và tài xế. Việc công bố sớm phương án chính sách vì vậy rất cần thiết.

Nếu phí giao hàng, giá vé hoặc giá một số mặt hàng cùng tăng với lý do nhiên liệu, người mua khó biết khoản tăng nào phản ánh chi phí thực. Muốn trả lời, cần đối chiếu hóa đơn và bảng cước của cùng một đơn vị trước, sau kỳ điều hành.

Thuế thay đổi, giá sẽ chuyển động thế nào?

Trong giai đoạn hiện nay, chính sách thuế bảo vệ môi trường ở mức 0 đồng đối với các mặt hàng xăng dầu thuộc diện áp dụng, đồng thời có cơ chế về thuế giá trị gia tăng theo nghị quyết của Quốc hội đã được Chính phủ kéo dài đến hết 30/9. Các ưu đãi về thuế nhập khẩu đối với một số mặt hàng, nguyên liệu cũng có cùng mốc thời hạn theo Nghị quyết 34. Riêng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng thực hiện theo quy định của Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt và văn bản hướng dẫn; không thể coi mọi sắc thuế đang cùng được giảm về 0.

Nếu không có chính sách gia hạn hoặc thay thế, mức thuế bảo vệ môi trường được quy định tại Nghị quyết 109/2025/UBTVQH15 cho năm 2026 là 2.000 đồng/lít với xăng, trừ ethanol, và 1.000 đồng/lít với dầu diesel. Đây là mức thuế theo văn bản nền, không phải dự báo rằng giá bán lẻ sẽ tăng đúng 2.000 hoặc 1.000 đồng/lít. Xăng sinh học có cấu phần ethanol, mỗi sắc thuế có phạm vi áp dụng riêng; và các yếu tố giá khác có thể tăng hoặc giảm trong kỳ tính giá.

Vì thế, bài toán của tháng 10 cần được đặt dưới dạng các khả năng. Nếu chính sách hiện tại tiếp tục được kéo dài, giá sẽ vận động theo những yếu tố thị trường và cách điều hành của kỳ tiếp theo. Nếu chỉ một phần ưu đãi được giữ lại, tác động giữa xăng, diesel và từng nguồn hàng có thể khác nhau. Nếu các ưu đãi kết thúc, cơ quan điều hành cần công bố rõ cách đưa thay đổi thuế vào giá cơ sở. Chưa có phương án chính thức thì không thể chọn sẵn một kịch bản để gắn cho nó một bảng giá mới.

Điều người dân cần nhất lúc này là một lời giải thích dễ hiểu: sắc thuế nào đang được hỗ trợ, hết thời hạn vào lúc nào và phương án tiếp theo sẽ được thông báo trước bao lâu. Với doanh nghiệp, cần thêm câu trả lời về thời điểm áp dụng trong giá cơ sở để họ không phải đưa một khoản chi phí chưa xác định vào mọi báo giá của tháng sau.

Thị trường còn có một chi tiết đáng theo dõi trong kỳ 24/9. Theo Bộ Công Thương, giá thành phẩm diesel thế giới bình quân giữa hai kỳ điều hành giảm 5,10%, nhưng mức giá diesel trong nước được công bố lại tăng 552 đồng/lít. Điều này không tự nó chứng minh có bất thường: giá trong nước được tính từ nhiều yếu tố và có thể chịu ảnh hưởng của tỷ giá, chi phí, cách tính theo kỳ. Song nó cho thấy việc chỉ nhìn chiều tăng giảm của giá thế giới rồi dự báo giá tại cây xăng là không đủ. Nếu thêm một thay đổi về thuế, nhu cầu công khai từng yếu tố cấu thành càng lớn.

Với hàng hóa thiết yếu, tác động của xăng dầu thường đến theo từng nấc. Nhà xe điều chỉnh báo giá, nhà phân phối tính lại chi phí đưa hàng về kho, rồi cửa hàng mới quyết định có đổi giá bán hay không. Không phải mọi đợt tăng nhiên liệu đều lập tức đẩy giá hàng lên, cũng như một kỳ giảm giá xăng chưa chắc kéo giá cước xuống ngay. Theo dõi khoảng thời gian và tỷ lệ điều chỉnh ở từng khâu sẽ giúp xác định ai đang gánh phần chi phí phát sinh.

Chỉ còn ít ngày trước mốc 30/9, câu hỏi cần được trả lời công khai không phải “giá xăng chắc chắn tăng bao nhiêu từ 1/10”, mà là chính sách nào sẽ có hiệu lực và người mua có thể kiểm tra tác động của nó trên giá bán ra sao. Có được thông tin ấy, doanh nghiệp mới tính đúng chi phí, người dân mới phân biệt được một khoản tăng giá hợp lý với khoản tăng được giải thích chung chung bằng hai chữ 'xăng dầu'.

Quốc Toản