Giữa những biến động khó lường của thị trường thế giới, việc tái định vị trên sân nhà không còn là lựa chọn mà là yêu cầu sống còn. Đã đến lúc cần một chiến dịch đồng bộ, bài bản để củng cố nội lực cho các doanh nghiệp xuất khẩu. Chỉ khi đứng vững ở thị trường nội địa, họ mới đủ sức vươn ra toàn cầu một cách bền vững.
Biết cách khai thác lợi thế “sân nhà”
Trong bối cảnh xuất khẩu thép đang chững lại trước những bất ổn kinh tế toàn cầu, nhiều doanh nghiệp lớn của Việt Nam đã chủ động xoay trục, lựa chọn thị trường nội địa làm “phao cứu sinh” và cũng là “bệ phóng” chiến lược. Trường hợp của Tập đoàn Hòa Phát (HPG) là ví dụ tiêu biểu.
Là nhà sản xuất thép cuộn cán nóng lớn nhất Việt Nam, với công suất dự kiến đạt 8,6 triệu tấn/năm vào năm 2026, Hòa Phát đã xác định rõ: thời điểm hiện tại không phải là lúc mải miết chạy theo xuất khẩu. Thay vào đó, tập trung củng cố vị thế tại “sân nhà” mới là lựa chọn khôn ngoan để tối ưu hóa lợi nhuận và giảm thiểu rủi ro.
Theo đánh giá của Công ty Chứng khoán KB Việt Nam (KBSV), nội địa sẽ tiếp tục là động lực tăng trưởng tiêu thụ chính cho HPG trong giai đoạn tới. Sự hồi phục của thị trường bất động sản và tốc độ giải ngân vốn đầu tư công được đẩy mạnh là những yếu tố nền tảng làm gia tăng nhu cầu về vật liệu xây dựng, trong đó có thép xây dựng và HRC. Ước tính, sản lượng tiêu thụ của HPG trong hai năm 2025–2026 sẽ tăng trưởng lần lượt 29% và 20%, trong khi biên lãi gộp duy trì ở mức cao 15,1% và 16,0%.
Tỷ trọng tiêu thụ nội địa tăng nhanh, từ 72% năm 2023 lên tới 84% chỉ trong ba tháng đầu năm 2025, cho thấy doanh nghiệp này không chỉ “đứng vững” mà còn “tăng tốc” ngay tại sân nhà. Trong khi đó, xuất khẩu sang Mỹ là một thị trường đầy rủi ro về thuế quan, hiện chỉ chiếm vỏn vẹn 3% doanh thu mảng thép của công ty, giảm thiểu đáng kể các cú sốc từ bên ngoài.
Không riêng ngành thép, ngành dệt may cũng là lĩnh vực chịu nhiều sức ép từ thuế quan, yêu cầu phát thải và chuyển đổi xanh cũng đang có những bước đi chiến lược tương tự.
Điển hình là Công ty Cổ phần Dệt may, Đầu tư, Thương mại Thành Công (TCM). Thay vì tiếp tục phụ thuộc vào thị trường Mỹ vốn đang siết chặt điều kiện nhập khẩu, TCM đã đẩy mạnh tiêu thụ vải ngay tại thị trường trong nước.
Xu hướng này không chỉ giúp doanh thu nội địa tăng mạnh (mảng vải đóng góp hơn 20% tổng doanh thu trong tháng 5/2025), mà còn mở rộng cơ hội xuất khẩu gián tiếp sang các thị trường FTA như EU và CPTPP nhờ đáp ứng tiêu chí xuất xứ để được hưởng thuế suất ưu đãi.
Không phải ngẫu nhiên mà ngày càng nhiều doanh nghiệp dệt may trong nước tìm đến nguồn nguyên phụ liệu nội địa. Đây vừa là cách để đáp ứng quy tắc xuất xứ theo các FTA, vừa giúp cắt giảm chi phí logistics và thời gian sản xuất. Với chiến lược này, TCM đã không chỉ giảm bớt sự lệ thuộc vào xuất khẩu mà còn củng cố hệ sinh thái sản xuất trong nước là một bước đi được giới chuyên gia đánh giá là “đón đầu” thời điểm vàng.
Rõ ràng, khi cơn gió xuất khẩu thổi ngược chiều, “sân nhà” không chỉ là vùng đệm mà còn là vùng tăng tốc nếu doanh nghiệp biết cách khai thác. Những gì Hòa Phát hay TCM đang làm không đơn thuần là phản ứng tức thời, mà là minh chứng cho một tư duy chiến lược: muốn đi xa ra biển lớn, phải đứng vững ngay trên chính mảnh đất của mình.
Chỉ khi đứng vững ở thị trường nội địa, họ mới đủ sức vươn ra toàn cầu một cách bền vững.
Bước đi bắt buộc trước khi “chinh chiến” toàn cầu
Xuất khẩu thủy sản là một trong những mũi nhọn kinh tế của Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầy thử thách khi liên tục đối mặt với rào cản thương mại, thiếu nguyên liệu và những thay đổi khó lường từ các thị trường tiêu thụ lớn. Trong bối cảnh đó, bài toán tái định vị sản phẩm thủy sản ngay tại thị trường trong nước đang trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Điển hình là ngành hàng cá tra là một thế mạnh truyền thống nhưng vẫn loay hoay tìm chỗ đứng trong lòng người tiêu dùng nội địa. Như cảnh báo mới nhất từ một chuyên gia thuộc Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), bài học cũ về “sự lệ thuộc vào một thị trường” đang lặp lại khi thị trường Mỹ vốn tiêu thụ lớn tăng cường các hàng rào thuế quan.
Trong khi đó, thị trường trong nước với gần 100 triệu dân, sức mua đang gia tăng cùng nhu cầu tiêu dùng thực phẩm giàu dinh dưỡng, lại chưa được khai thác tương xứng.
Thực tế, cá tra có nhiều lợi thế để phát triển tại thị trường nội địa: giá thành cạnh tranh, giá trị dinh dưỡng cao và đảm bảo an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, hình ảnh thương hiệu mờ nhạt, bao bì sơ sài, phân phối manh mún khiến sản phẩm này khó chen chân vào kênh bán lẻ hiện đại là nơi người tiêu dùng ngày càng đề cao yếu tố trải nghiệm và chất lượng toàn diện. Sự yếu kém về mặt truyền thông, marketing và đầu tư chuỗi giá trị nội địa đã vô tình đẩy sản phẩm “quốc dân” ra khỏi chính mảnh đất của mình.
Theo các chuyên gia VASEP, đây là thời điểm cần một chiến dịch tổng lực từ Nhà nước, doanh nghiệp đến hiệp hội để đưa cá tra trở về đúng vị thế đáng có: trở thành lựa chọn phổ biến trong bữa ăn gia đình Việt, là mặt hàng chủ lực không chỉ để xuất khẩu mà còn để “giữ đất” trong nước.
Khi chinh phục được thị trường nội địa là nơi áp lực cạnh tranh và yêu cầu về chất lượng không hề thấp doanh nghiệp mới đủ bản lĩnh để tiến xa hơn trên sân chơi toàn cầu.
Không chỉ riêng thủy sản, nhiều ngành hàng xuất khẩu khác cũng đang bị bóp nghẹt bởi lỗ hổng nội lực. Trong một chia sẻ gần đây, Giáo sư Trần Văn Thọ (Đại học Waseda, Nhật Bản) đã chỉ rõ: doanh nghiệp Việt vẫn chưa thật sự “lớn lên” từ bên trong.
Việc phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nguyên liệu đầu vào đang khiến giá trị gia tăng của hàng hóa xuất khẩu ngày càng suy giảm. Tỷ lệ giá trị nội địa đóng góp vào tổng kim ngạch xuất khẩu có xu hướng giảm, trong khi tỷ lệ nhập khẩu nguyên phụ liệu lại gia tăng là một nghịch lý tồn tại suốt nhiều năm nhưng chưa được giải quyết triệt để.
Ngành dệt may là minh chứng rõ rệt. Dù là ngành xuất khẩu chủ lực, nhưng doanh nghiệp Việt vẫn phải nhập phần lớn nguyên liệu từ nước ngoài để đảm bảo yêu cầu chất lượng cho thị trường khó tính. Như lời chất vấn đầy trăn trở của Giáo sư Thọ: “Đất nước mình có 100 triệu dân mà những sản phẩm trung gian về may mặc mình cũng không sản xuất được, phải nhập khẩu. Tại sao lại như vậy?”
Câu hỏi ấy chạm đúng vào khoảng trống lớn nhất của nền sản xuất nội địa: thiếu chiến lược phát triển sản phẩm trung gian, thiếu đầu tư chiều sâu vào chuỗi giá trị nội địa, và đặc biệt thiếu sự kết nối đồng bộ giữa chính sách, doanh nghiệp và thị trường.
Trong khi thị trường nội địa đang rộng mở, thì nhiều doanh nghiệp lại nhìn ra bên ngoài mà bỏ quên “sân nhà” là nơi đang khát hàng hóa có chất lượng, giá trị thật và mang bản sắc Việt.
Từ câu chuyện cá tra đến dệt may, bài học chung vẫn là một: chỉ khi biết làm chủ thị trường trong nước, nâng cao giá trị nội địa và đầu tư thực chất vào sản xuất, doanh nghiệp mới có thể đủ sức chống chọi với những cơn bão toàn cầu. Củng cố nội lực không chỉ là điều kiện cần, mà là bước đi bắt buộc nếu Việt Nam muốn không bị cuốn theo những biến động bất định của thế giới.
Quang Anh