Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký VASEP, đối với ngành thủy sản, tác động của căng thẳng quân sự tại Trung Đông không chỉ dừng ở chi phí vận chuyển tăng cao mà còn là nguy cơ đứt gãy chuỗi lạnh, thiếu nguồn cung cục bộ và biến động giá theo từng phân khúc sản phẩm.
Phân tích bối cảnh những ngày cuối tháng 2 và đầu tháng 3/2026, bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), cho biết bước leo thang nghiêm trọng của xung đột quanh trục Iran - Israel, có yếu tố can dự của Mỹ, đã nhanh chóng chuyển hóa thành rủi ro kinh tế.
Theo bà, Trung Đông là khu vực giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong lưu thông năng lượng và hàng hóa toàn cầu. Khi căng thẳng gia tăng, tác động không dừng lại ở lĩnh vực an ninh mà lan ngay sang vận tải biển và bảo hiểm hàng hải – hai mắt xích then chốt của thương mại quốc tế. Đối với ngành thủy sản, tác động thể hiện ở ba khía cạnh: chi phí vận chuyển tăng mạnh, nguy cơ đứt gãy chuỗi lạnh và biến động giá theo từng phân khúc sản phẩm.
Rủi ro địa chính trị chuyển hóa thành rủi ro chi phí
Theo bà Hằng, trọng tâm rủi ro hiện nay nằm tại Eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược kết nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Khi các cảnh báo an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu quốc tế đã yêu cầu tàu tìm khu vực neo đậu an toàn, tạm dừng một số tuyến qua Hormuz và điều chỉnh hành trình. Một số tuyến được chuyển hướng vòng qua Mũi Hảo Vọng thay vì đi qua hành lang Biển Đỏ – Bab el-Mandeb – Kênh đào Suez. Việc chuyển hướng này kéo dài thời gian vận chuyển thêm từ 7-14 ngày tùy tuyến, đồng thời làm giảm năng lực khai thác thực tế của đội tàu.
Các tập đoàn vận tải container lớn như Maersk, Hapag-Lloyd, CMA CGM và MSC Mediterranean Shipping Company đã phát thông báo cập nhật, trong đó có nội dung tạm dừng nhận hàng vào một số cảng vùng Vịnh, áp dụng phụ phí rủi ro chiến tranh và siết chặt tiếp nhận container lạnh.
Trong vòng vài ngày, cước vận tải tuyến châu Á - Dubai tăng gần gấp đôi. Phụ phí khẩn cấp cho tuyến đi và đến các nước vùng Vịnh được công bố ở mức 1.500-4.000 USD mỗi container, trong đó container lạnh chịu mức cao hơn. Theo bà Hằng, đây là chi phí trực tiếp làm tăng giá thành và thu hẹp biên lợi nhuận của doanh nghiệp thủy sản.
Bà Hằng cho rằng yếu tố bảo hiểm hàng hải có thể tạo ra hiệu ứng mạnh không kém vận tải. Một số tổ chức bảo hiểm trách nhiệm dân sự chủ tàu và bảo hiểm rủi ro chiến tranh đã phát thông báo hủy hoặc thu hẹp phạm vi bảo hiểm đối với tàu hoạt động tại Iran và khu vực Vịnh Ba Tư, với thời hạn hiệu lực chỉ sau 72 giờ kể từ khi thông báo.
International Maritime Organization đã kêu gọi các hãng tàu thận trọng tối đa và cân nhắc tránh quá cảnh khu vực cho đến khi điều kiện an ninh được cải thiện.
Theo phân tích của bà Hằng, khi bảo hiểm rủi ro chiến tranh bị hủy hoặc phí tăng đột biến, nhiều tàu thương mại không thể hoạt động nếu không mua lại bảo hiểm với mức phí rất cao. Điều này dẫn đến tình trạng “đóng trên thực tế”, dù không có tuyên bố phong tỏa chính thức. Ngay cả những lô hàng không trực tiếp đi qua vùng chiến sự cũng có thể bị đội chi phí nếu tàu trong chuỗi vận chuyển có liên quan đến khu vực bị đánh giá rủi ro cao.
Theo bà Lê Hằng, thủy sản là nhóm hàng chịu tác động nhanh và rõ rệt nhất do yêu cầu nghiêm ngặt về nhiệt độ bảo quản và thời gian vận chuyển. Trung Đông là thị trường tiêu thụ lớn đối với cá hồi, tôm, cá ngừ và nhiều sản phẩm giá trị cao nhập khẩu từ châu Á, châu Âu và châu Mỹ. Khi một số không phận bị hạn chế và lịch bay xáo trộn, nguồn cung thủy sản tươi phụ thuộc đường hàng không có thể thiếu hụt chỉ sau vài ngày.
Các nhà nhập khẩu buộc phải chuyển sang hàng đông lạnh. Tuy nhiên, kênh này cũng đối mặt thách thức khi việc đặt chỗ container lạnh bị hạn chế hoặc tạm dừng. Tình trạng thiếu container lạnh, vòng quay chậm và yêu cầu kỹ thuật cao khiến chi phí tăng nhanh.
Dubai, với cảng Jebel Ali do DP World vận hành, là trung tâm trung chuyển thủy sản lớn của khu vực. Khi tàu chuyển hướng và thời gian vận chuyển kéo dài, nguy cơ ùn tắc cảng, thiếu vị trí cắm điện cho container lạnh và tăng chi phí lưu bãi gia tăng, đồng thời làm tăng rủi ro ảnh hưởng chất lượng sản phẩm nếu thời gian lưu vượt ngưỡng an toàn.
Tác động hai tầng lên giá thủy sản
Theo bà Hằng, tác động giá vận tải có thể phân tích theo hai cấp độ. Ở cấp độ khu vực Trung Đông, chi phí vận chuyển và bảo hiểm tăng trực tiếp làm tăng giá nhập khẩu. Hàng tươi và ướp lạnh có nguy cơ thiếu cung cục bộ, đặc biệt trong phân khúc nhà hàng – khách sạn cao cấp, kéo theo khả năng tăng giá bán lẻ và giá thực đơn.
Ở cấp độ toàn cầu, mức độ lan tỏa phụ thuộc vào thời gian kéo dài của khủng hoảng. Nếu rủi ro chỉ diễn ra trong thời gian ngắn, tác động lên mặt bằng giá container chung có thể hạn chế. Tuy nhiên, nếu kéo dài, phụ phí rủi ro chiến tranh và phí bảo hiểm cao có thể duy trì trong nhiều tháng, buộc doanh nghiệp tái cơ cấu thị trường hoặc đàm phán lại hợp đồng.
Trung Đông là thị trường tiềm năng của thủy sản Việt Nam. Năm 2025, xuất khẩu thủy sản sang khu vực này đạt 401 triệu USD, tăng 9,6% so với năm 2024. Trong đó, cá tra đạt 175,9 triệu USD (tăng 18,6%), tôm đạt 54,5 triệu USD (tăng 19,9%) và nhóm cá khác tăng 28,6%.
Theo bà Lê Hằng, khủng hoảng Trung Đông năm 2026 cho thấy rủi ro địa chính trị có thể chuyển hóa thành rủi ro chuỗi lạnh chỉ trong vài ngày. Doanh nghiệp cần chủ động đa dạng hóa tuyến vận chuyển, tăng dự trữ tại kho lạnh khu vực, ưu tiên hợp đồng vận chuyển dài hạn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường giao ngay, đồng thời theo dõi sát diễn biến bảo hiểm hàng hải và chính sách của các hãng tàu.
Trong bối cảnh thế giới gia tăng bất định, năng lực quản trị rủi ro logistics và bảo hiểm sẽ là yếu tố quyết định khả năng duy trì dòng chảy thương mại thủy sản toàn cầu.
Trung Anh