Nửa đầu tháng 10/2026, xuất khẩu hàng hóa đạt 29,25 tỷ USD, tăng 12,41%, trong khi nhập khẩu giảm 4,9%, giúp Việt Nam xuất siêu 1,82 tỷ USD. Tuy nhiên, chênh lệch giữa khu vực doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp trong nước cho thấy bài toán nâng cao giá trị nội địa trong hoạt động xuất khẩu vẫn còn nhiều thách thức.
Nhập khẩu giảm, cán cân thương mại chuyển sang xuất siêu
Theo số liệu sơ bộ của Cục Hải quan, trong 15 ngày đầu tháng 10/2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt khoảng 56,68 tỷ USD, tăng 3,31% so với nửa đầu tháng 9. Lũy kế từ đầu năm đến ngày 15/10, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 945,07 tỷ USD, tăng 31,43% so với cùng kỳ năm trước.
Đóng góp chủ yếu vào mức tăng xuất khẩu trong kỳ là nhóm máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện. Kim ngạch nhóm hàng này đạt khoảng 11,59 tỷ USD, tăng 21,17% so với nửa đầu tháng 9, tương ứng tăng hơn 2,03 tỷ USD. Đây là nhóm có mức tăng tuyệt đối lớn nhất, tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong cơ cấu xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam.
Một số ngành hàng chủ lực khác cũng ghi nhận kết quả tích cực. Máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng đạt khoảng 3,58 tỷ USD, tăng 5%; hàng dệt may đạt khoảng 1,57 tỷ USD, tăng 2,8%. Đáng chú ý, xuất khẩu giày dép đạt gần 980 triệu USD, tăng 23,82% so với kỳ trước.
Ở chiều ngược lại, điện thoại và linh kiện có diễn biến kém tích cực. Kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng này giảm 11,61%, xuống còn khoảng 2,57 tỷ USD, tương ứng giảm gần 338,07 triệu USD.
Sự trái chiều giữa máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện với điện thoại cho thấy đà tăng xuất khẩu trong lĩnh vực công nghệ chưa đồng đều. Kết quả chung vẫn chịu ảnh hưởng đáng kể từ một số nhóm hàng có quy mô lớn, trong đó có những ngành gắn chặt với hoạt động sản xuất của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).
Hoạt động xuất nhập khẩu tại cảng biển góp phần thúc đẩy kim ngạch thương mại của Việt Nam - Ảnh minh hoạ.
Trong nửa đầu tháng 10, kim ngạch nhập khẩu đạt khoảng 27,43 tỷ USD, giảm 4,9% so với nửa đầu tháng trước, tương ứng giảm khoảng 1,41 tỷ USD. Xuất khẩu tăng trong khi nhập khẩu đi xuống đã tạo ra mức chênh lệch thương mại khoảng 1,82 tỷ USD, đánh dấu kỳ xuất siêu thứ hai liên tiếp.
Mức giảm nhập khẩu thể hiện rõ ở một số nhóm hàng phục vụ sản xuất. Kim ngạch nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện giảm gần 973,36 triệu USD, xuống khoảng 12,15 tỷ USD. Trong khi đó, xuất khẩu cùng nhóm hàng tăng hơn 2 tỷ USD.
Với ngành dệt may và da giày, nhập khẩu nguyên phụ liệu dệt, may, da, giày đạt khoảng 292,91 triệu USD, giảm 12%; nhập khẩu vải các loại đạt khoảng 633,81 triệu USD, giảm 9,36%. Trái lại, xuất khẩu hàng dệt may vẫn tăng 2,8%, còn giày dép tăng 23,82%.
Diễn biến này cho thấy xuất khẩu và nhập khẩu đầu vào có thể biến động theo những nhịp khác nhau. Trong ngành chế biến, chế tạo, hàng hóa xuất khẩu trong kỳ có thể được sản xuất từ nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu trước đó. Quá trình lắp ráp, kiểm định và hoàn thiện sản phẩm cũng khiến thời điểm nhập đầu vào không nhất thiết trùng với thời điểm xuất hàng.
Do đó, việc nhập khẩu giảm trong khi xuất khẩu tăng chưa đủ để khẳng định năng lực tự chủ nguyên liệu của doanh nghiệp đã được cải thiện. Cần theo dõi thêm diễn biến đơn hàng, tiến độ sản xuất, lượng tồn kho và nhu cầu nhập khẩu trong các kỳ tiếp theo để đánh giá chính xác hơn.
Trường hợp điện thoại và linh kiện cho thấy một chiều hướng khác khi cả xuất khẩu và nhập khẩu cùng suy giảm. Xuất khẩu nhóm hàng này giảm 11,61%, còn khoảng 2,57 tỷ USD; nhập khẩu giảm 10,02%, xuống gần 549,91 triệu USD.
Nếu tình trạng này kéo dài, diễn biến trên có thể phản ánh sự chững lại của đơn hàng hoặc hoạt động sản xuất tại một số khâu trong chuỗi cung ứng. Vì vậy, không nên xem mọi trường hợp nhập khẩu giảm là tín hiệu tích cực, bởi mức giảm cũng có thể xuất phát từ nhu cầu đầu vào yếu đi.
FDI tạo thặng dư lớn, doanh nghiệp trong nước vẫn nhập siêu
Cơ cấu xuất nhập khẩu theo khu vực doanh nghiệp tiếp tục cho thấy sự khác biệt đáng kể. Trong nửa đầu tháng 10/2026, khu vực FDI đạt kim ngạch xuất khẩu khoảng 24,6 tỷ USD, tăng 12,76%; nhập khẩu giảm 6,29%, xuống khoảng 20,85 tỷ USD. Nhờ đó, khu vực này xuất siêu khoảng 3,75 tỷ USD.
Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước vẫn nhập siêu khoảng 1,92 tỷ USD. Mức xuất siêu của khối FDI không chỉ bù đắp phần thâm hụt thương mại của doanh nghiệp nội địa mà còn góp phần đưa cán cân thương mại chung đạt thặng dư khoảng 1,82 tỷ USD.
Kết quả này giúp duy trì trạng thái xuất siêu và hỗ trợ nguồn thu ngoại tệ từ hoạt động xuất khẩu. Tuy nhiên, sự chênh lệch giữa hai khu vực cũng đặt ra vấn đề về khả năng tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào các khâu tạo giá trị trong chuỗi cung ứng.
Khi phần lớn giá trị xuất khẩu tập trung ở khu vực FDI, hiệu quả lan tỏa sang doanh nghiệp trong nước sẽ phụ thuộc vào mức độ liên kết giữa các bên. Nếu doanh nghiệp nội địa chủ yếu tham gia ở những khâu có giá trị gia tăng thấp, khả năng tích lũy công nghệ, nâng năng lực sản xuất và mở rộng thị trường sẽ bị hạn chế.
Ngược lại, việc phát triển mạng lưới nhà cung ứng trong nước, nâng chất lượng nguyên liệu, linh kiện và dịch vụ công nghiệp có thể giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất. Qua đó, một phần giá trị được giữ lại trong nền kinh tế có cơ hội tăng lên, thay vì chủ yếu tập trung ở khâu gia công, lắp ráp hoặc các công đoạn do doanh nghiệp nước ngoài đảm nhiệm.
Nhìn chung, kết quả nửa đầu tháng 10 cho thấy xuất khẩu tăng mạnh, nhập khẩu giảm và cán cân thương mại tiếp tục xuất siêu. Tuy nhiên, để đánh giá chất lượng tăng trưởng thương mại, cần theo dõi khả năng duy trì đơn hàng, diễn biến nhập khẩu đầu vào và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi cung ứng.
Trong những tháng cuối năm, nếu xuất khẩu tiếp tục tăng đi cùng với sự cải thiện năng lực sản xuất, tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nước, mức xuất siêu sẽ phản ánh rõ hơn sức cạnh tranh của nền kinh tế. Ngược lại, nếu kết quả vẫn phụ thuộc lớn vào một số nhóm hàng và khu vực FDI, bài toán nâng cao năng lực của doanh nghiệp nội địa sẽ tiếp tục là thách thức cần giải quyết.
Đinh Toàn