Những năm qua, kinh tế tập thể đã có những đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế xã hội, dù vậy nhưng thực tiễn phát triển khu vực kinh tế tập thể còn gặp nhiều khó khăn. Trong bối cảnh mới, các hợp tác xã phải đối mặt với rất nhiều thách thức, đặt ra yêu cầu, đòi hỏi bức thiết đối với khu vực kinh tế tập thể để thay đổi để phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
Kinh tế tập thể phải thay đổi để ‘bắt nhịp’ với thị trường
Như Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư - Đỗ Thành Trung từng nhấn mạnh: “Luật Hợp tác xã đã tạo hành lang pháp lý quan trọng phát triển các hợp tác xã tại Việt Nam. Theo đó, số lượng hợp tác xã không ngừng tăng lên, doanh thu và thu nhập của thành viên, người lao động trong hợp tác xã dần được cải thiện, giúp nâng cao đời sống kinh tế hộ thành viên, góp phần thực hiện xóa đói giảm nghèo, ổn định an ninh, chính trị cho xã hội”.
Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư - Đỗ Thành Trung
Thứ trưởng Đỗ Thành Trung cũng cho hay, thực tiễn phát triển khu vực kinh tế tập thể tại Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn. Trong bối cảnh mới, các hợp tác xã phải đối mặt với rất nhiều thách thức từ sự phát triển bùng nổ của cuộc cách mạng Công nghiệp lần thứ tư; từ áp lực cạnh tranh ngày càng khốc liệt trong nền kinh tế thị trường; tác động tiêu cực của dịch bệnh COVID-19 vẫn còn tiềm ẩn; bất ổn chính trị trên thế giới,... Những thách thức này đặt ra yêu cầu, đòi hỏi bức thiết đối với khu vực kinh tế tập thể để thay đổi, phát huy các lợi thế liên kết, cùng nhau hợp tác, qua đó tăng quy mô, mở rộng và nâng cao hiệu quả sản xuất, tăng khả năng cạnh tranh, phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
Nhằm khắc phục những bất cập, hạn chế và đáp ứng được yêu cầu, đòi hỏi của sự phát triển, ngày 20/6/2023, tại Kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Hợp tác xã số 17/2023/QH15 có hiệu lực thi hành từ ngày 1/7/2024 thay thế Luật Hợp tác xã số 23/2012/QH13. Hiện nay, Bộ Kế hoạch và Đầu tư được giao chủ trì xây dựng 3 trong số 4 văn bản hướng dẫn thi hành Luật Hợp tác xã năm 2023, trong đó có Nghị định quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Hợp tác xã.
Kinh tế hợp tác xã trong những năm qua có nhiều chuyển biến tích cực, nhưng khu vực kinh tế tập thể vẫn chưa phát huy được hết tiềm năng, lợi thế, chưa thực sự trở thành nền tảng của nền kinh tế quốc dân. Những hạn chế này cũng đã được chỉ ra tại Hội nghị tổng kết 20 năm thực hiện Nghị quyết số 13-NQ/TW, cụ thể là: Nhận thức của người dân, cơ quan quản lý về kinh tế tập thể, nhất là hợp tác xã kiểu mới được nâng lên những vẫn còn tâm lý e ngại tham gia hợp tác xã và kinh tế hợp tác.
Khung khổ pháp luật, chính sách về hợp tác xã còn nhiều rào cản đối với sự phát triển đối với hợp tác xã, chưa bao quát được sự phát triển sinh động của các loại hình kinh tế hợp tác ở nước ta, chưa làm rõ được sự phát triển từ thấp đến cao của các tổ chức kinh tế hợp tác, chưa khuyến khích mở rộng thu hút thành viên tùy theo nhu cầu vô cùng đa dạng của đối tượng tham gia, chưa xác định được cơ chế quản lý một cách minh bạch, bảo đảm sự bình đẳng, công bằng trong hợp tác xã… Tốc độ tăng trưởng đạt thấp, hiệu quả sản xuất, kinh doanh và thu nhập người lao động đã cải thiện nhưng còn thấp, phần lớn hợp tác xã có quy mô nhỏ và siêu nhỏ.
Bên cạnh đó, khả năng huy động vốn của hợp tác xã rất hạn chế, đa số gặp khó khăn về huy động vốn từ thành viên và các tổ chức tài chính; dẫn đến việc duy trì, mở rộng các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Số lượng thành viên bị sụt giảm đáng kể. Chính sách và nguồn lực hỗ trợ cho phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã còn hạn chế, phân tán, chủ yếu là lồng ghép.
Theo đó, để có thể phát triển, kinh tế tập thể phải thay đổi để ‘bắt nhịp’ với kinh tế thị trường. Nhằm tận dụng những cơ hội và vượt qua thách thức do xu thế hội nhập kinh tế toàn cầu và Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư đã và đang tạo ra đối với khu vực kinh tế tập thể. Trong thời gian tới cần tập trung thực hiện đồng bộ một số nhiệm vụ, giải pháp như: Thống nhất và nâng cao nhận thức về kinh tế tập thể, nhận thức rõ phát triển kinh tế tập thể là yêu cầu và xu thế tất yếu khách quan trong quá trình phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta.
Hoàn thiện thể chế, tạo môi trường pháp lý thuận lợi để kinh tế tập thể phát triển, Nhà nước tạo điều kiện, khuyến khích phát triển kinh tế tập thể, các hình thức tổ chức kinh tế hợp tác trong tất cả các ngành, các lĩnh vực kinh tế - xã hội trên cơ sở nhu cầu và tự nguyện của thành viên tham gia. Kiện toàn cơ cấu tổ chức và đổi mới quản lý nhà nước về kinh tế tập thể theo hướng xây dựng bộ máy chuyên trách, tập trung, thống nhất, tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả và bố trí nguồn lực tương xứng để phát triển kinh tế tập thể.
Tiếp tục đẩy mạnh đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức kinh tế tập thể, giải quyết dứt điểm những vấn đề còn tồn đọng rõ ràng, minh bạch các quan hệ về tài sản, đặc biệt là những tài sản liên quan đến đất đai. Củng cố và đổi mới các tổ chức kinh tế hợp tác hiện có đồng thời mở rộng và hình thành các tổ chức kinh tế hợp tác mới. Chú trọng xây dựng các hợp tác xã kiểu mới ở các vùng có các sản phẩm có lợi thế cạnh tranh, sản xuất sản phẩm mang tính hàng hóa lớn, gắn với lợi thế lao động, thổ nhưỡng, tài nguyên bản địa. Cuối cùng là cần tăng cường hợp tác quốc tế về phát triển kinh tế tập thể để học tập kinh nghiệm, tranh thủ sự hỗ trợ về tài chính, kỹ thuật, thiết bị, máy móc, liên kết và mở rộng thị trường.
Tiếp tục khẳng định vai trò quan trọng trong nền kinh tế quốc dân
Kinh tế tập thể mà nòng cốt là hợp tác xã là thành phần kinh tế quan trọng luôn được Đảng, Nhà nước khuyến khích và phát triển. Cương lĩnh của Đảng đã khẳng định: Kinh tế nhà nước cùng với Kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh tế quốc dân.
Kinh tế tập thể vẫn còn nhiều khó khăn cần tháo gỡ
Văn kiện Đại hội XIII của Đảng cũng nhấn mạnh: “Đổi mới, nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức Kinh tế tập thể gắn với phát huy vai trò làm chủ, tăng cường lợi ích của các thành viên, nâng cao khả năng huy động nguồn lực”. Theo đó, đến nay khu vực Kinh tế tập thể đã bước đầu có chuyển biến tích cực về chất và lượng, cơ bản khắc phục tình trạng yếu kém kéo dài và nhất là ngày càng khẳng định được dư địa, tiềm năng, triển vọng phát triển trong tương lai, từng bước khẳng định vị trí, vai trò nền tảng của khu vực Kinh tế tập thể trong nền kinh tế quốc dân.
Cụ thể, theo Báo cáo tại Hội nghị tổng kết 20 năm thực hiện Nghị quyết số 13-NQ/TW. Qua đó, cùng với quá trình đổi mới kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế, khu vực Kinh tế tập thể đã trải qua các giai đoạn phát triển khác nhau đã đạt được nhiều thành tựu nhất định. Khu vực Kinh tế tập thể với nhiều loại hình tổ chức kinh tế hợp tác đa dạng, đã khắc phục được một phần tình trạng yếu kém kéo dài, từng bước đổi mới gắn với cơ chế thị trường, bước đầu khẳng định là nhân tố quan trọng góp phần bảo đảm an sinh xã hội và sự phát triển kinh tế của đất nước.
Đặc biệt, trong 20 năm qua, cả nước đã có 37.810 Hợp tác xã mới được thành lập, giải thể 21.390 hợp tác xã. Đến ngày 31/12/2021, cả nước có 27.342 hợp tác xã, tăng 16.420 hợp tác xã (gấp 2,5 lần) so với năm 2001; khu vực hợp tác xã thu hút gần 6 triệu thành viên và tạo việc làm cho khoảng 1 triệu lao động. Trong tổng số 27.342 hợp tác xã, hợp tác xã nông nghiệp chiếm 67,03%; hợp tác xã thương mại, dịch vụ chiếm 7,49%; hợp tác xã công nghiệp - tiểu thủ công nghiệp chiếm 9,05%; hợp tác xã giao thông vận tải chiếm 6,7%; Quỹ tín dụng nhân dân chiếm 4,32%; hợp tác xã xây dựng, sản xuất vật liệu xây dựng chiếm 3,23%, hợp tác xã môi trường chiếm 1,75% và hợp tác xã khác chiếm 0,43%.
Xuất hiện thêm nhiều loại hình, mô hình kinh tế tập thể hoạt động hiệu quả, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế, tạo việc làm, tăng thu nhập, xóa đói, giảm nghèo cho các thành viên, góp phần xây dựng nông thôn mới, bảo đảm an sinh, an ninh, trật tự, an toàn xã hội. Đáng chú ý là doanh thu, lợi nhuận của hợp tác xã tăng dần qua các năm. Các chính sách hỗ trợ của Nhà nước riêng cho khu vực kinh tế tập thể đã bước đầu được triển khai thông qua Chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế tập thể giai đoạn 2015-2020 và 2021-2025, các Đề án xây dựng các mô hình thí điểm hợp tác xã kiểu mới.
Mới đây, Bộ trưởng Bộ Tài chính vừa ký Quyết định số 2221/QĐ-BTC ban hành kế hoạch triển khai và tổ chức, thực hiện Quyết định số 39/QĐ-BCĐĐMPTKTTTHTX của Trưởng Ban Chỉ đạo đổi mới, phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã. Theo đó, Bộ trưởng Bộ Tài chính đề nghị các đồng chí Lãnh đạo Bộ căn cứ các nhiệm vụ của Trưởng Ban Chỉ đạo đổi mới, phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã giao trong Quyết định số 39/QĐ-BCĐĐMPTKTTTHTX và nội dung của Quyết định này để chủ động chỉ đạo các đơn vị thuộc lĩnh vực mình phụ trách thực hiện tốt những nhiệm vụ được giao, bảo đảm đạt mục tiêu và yêu cầu.
Thủ trưởng các đơn vị thuộc Bộ Tài chính tập trung chỉ đạo điều hành đơn vị mình thực hiện có hiệu quả các nhiệm vụ, giải pháp, kế hoạch hành động và chịu trách nhiệm trước Bộ trưởng về việc thực hiện theo chức năng, nhiệm vụ được giao./.
Hải Bình