Bài 3: Nguyễn Văn Đài và “nhân quyền” làm bình phong chính trị

Nếu Lê Trung Khoa cho thấy sự biến dạng của “báo chí độc lập”, thì Nguyễn Văn Đài là bước cao hơn: chống phá có tổ chức, núp bóng “nhân quyền”, “xã hội dân sự”, “đấu tranh ôn hòa”.

Khi “nhân quyền” trở thành bình phong chính trị

Ở đây, vấn đề không còn dừng lại ở vài bài viết xuyên tạc hay những phát ngôn gây sốc nhằm thu hút sự chú ý của dư luận. Điều đang diễn ra là một chuỗi hoạt động có tính toán, được thiết kế theo lộ trình rõ ràng, nhằm từng bước phủ định vai trò lãnh đạo của Đảng, thách thức nền tảng chính trị và pháp lý của Nhà nước, đồng thời kêu gọi các tổ chức, chính phủ và thiết chế quốc tế gây sức ép đối với Việt Nam thông qua danh nghĩa nhân quyền và dân chủ.

Đây không phải là hiện tượng cá biệt, cũng không phải hành vi bộc phát. Trường hợp Nguyễn Văn Đài cho thấy một mô hình chống phá đã được nâng cấp cả về hình thức lẫn phương thức, nơi các khái niệm tưởng như phổ quát và nhân văn được sử dụng như lớp vỏ ngôn từ nhằm làm mềm hóa thông điệp đối kháng chính trị.

Nguyễn Văn Đài từng hành nghề luật sư tại Hà Nội, một nghề nghiệp gắn liền với yêu cầu thượng tôn pháp luật, chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội. Trong khuôn khổ đó, luật sư có quyền phản biện, bảo vệ thân chủ và kiến nghị chính sách, nhưng luôn phải đặt mình trong giới hạn của Hiến pháp và pháp luật hiện hành.

Tuy nhiên, từ giữa những năm 2000, Nguyễn Văn Đài dần rời xa khuôn khổ nghề nghiệp đó để lựa chọn một hướng đi khác. Các bài viết, tài liệu và hoạt động do Đài thực hiện thời kỳ này cho thấy một sự chuyển dịch rõ rệt về mục tiêu. Trọng tâm không còn là bảo vệ quyền lợi cụ thể của cá nhân hay kiến nghị cải thiện chính sách, mà là phủ định vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, cổ súy đa nguyên đa đảng và kêu gọi hình thành lực lượng chính trị đối lập.

Dưới danh nghĩa đấu tranh ôn hòa, Nguyễn Văn Đài sử dụng một hệ thống thuật ngữ mang vẻ ngoài văn minh và tiến bộ như xã hội dân sự, quyền lập hội, quyền lập đảng, chuẩn mực quốc tế. Vấn đề không nằm ở bản thân các khái niệm đó, mà ở cách chúng bị tách rời khỏi Hiến pháp Việt Nam, bối cảnh lịch sử và điều kiện chính trị xã hội cụ thể của đất nước để phục vụ một mục tiêu chính trị định sẵn.

Nói cách khác, nhân quyền trong diễn ngôn của Nguyễn Văn Đài không còn là quyền của người dân trong khuôn khổ pháp luật, mà trở thành một thứ ngôn ngữ được thiết kế để làm mềm hóa thông điệp đối kháng. Khi khoác lên mình chiếc áo chuẩn mực quốc tế, các luận điểm phủ định thể chế trở nên dễ nghe hơn, dễ tiếp cận hơn và vì thế cũng dễ gây ngộ nhận đối với những người thiếu thông tin hoặc thiếu kỹ năng phân tích.

Trong khi thường xuyên nói về thượng tôn pháp luật và nhà nước pháp quyền, các tài liệu do Nguyễn Văn Đài soạn thảo lại có xu hướng bỏ qua hoặc diễn giải sai chính những quy định pháp luật hiện hành của Việt Nam. Pháp luật chỉ được viện dẫn khi có lợi cho lập luận đối kháng. Khi trở thành rào cản, nó lập tức bị gạt sang một bên với những nhãn mác quen thuộc như lỗi thời hoặc không phù hợp chuẩn mực quốc tế.

Cách tiếp cận này cho thấy một sự lựa chọn có chủ ý. Pháp luật không được nhìn nhận như nền tảng điều chỉnh xã hội, mà như một công cụ linh hoạt, có thể sử dụng hoặc loại bỏ tùy theo mục tiêu chính trị.

Chống phá có tổ chức và sự vũ khí hóa khái niệm nhân quyền

Khác với mô hình truyền thông thù địch thiên về thao túng dư luận, hoạt động của Nguyễn Văn Đài mang màu sắc tổ chức rõ rệt. Dưới các tên gọi như Hội Anh em Dân chủ hay mạng lưới xã hội dân sự, một cấu trúc đối kháng dần được hình thành với sự phân tầng vai trò và nhiệm vụ. Có người phụ trách viết lách và soạn thảo tài liệu, có người đảm nhiệm kết nối và vận động tài chính, có người đóng vai nhân chứng hoặc nhà hoạt động nhằm tạo vỏ bọc cho các hoạt động đối kháng.

Như nhiều bài phân tích đã chỉ ra, các hội nhóm này không nhằm phản ánh nguyện vọng xã hội thông qua các kênh hợp pháp, cũng không hướng tới việc cải thiện chính sách cụ thể. Mục tiêu cốt lõi là xây dựng một cấu trúc đối kháng song song, từng bước thách thức hệ thống chính trị hiện hành.

Việc duy trì mối liên hệ với tổ chức Việt Tân ở nước ngoài, tổ chức mà cơ quan chức năng Việt Nam xác định có hoạt động chống phá Nhà nước, cùng một số tổ chức và cá nhân đối kháng quốc tế cho thấy đây không phải là phong trào tự phát trong nước, mà là một mắt xích trong chiến lược có yếu tố xuyên quốc gia.

Bản chất của các hoạt động này đã được làm rõ thông qua quá trình điều tra và xét xử. Năm hai nghìn mười tám, Nguyễn Văn Đài và các thành viên cốt cán của Hội Anh em Dân chủ bị xét xử theo quy định của Bộ luật Hình sự về tội hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân. Những gì được đưa ra trước tòa không phải là ý kiến khác biệt hay tranh luận học thuật, mà là chuỗi hành vi có tổ chức, có mục tiêu chính trị rõ ràng, được che đậy bằng lớp ngôn từ nhân quyền tưởng như vô hại.

Ở đây, sự mỉa mai nằm ở chỗ một người được đào tạo để hiểu luật cuối cùng lại chọn cách đứng ngoài luật, một người nhân danh ôn hòa lại theo đuổi con đường đối kháng, và một người nói nhiều về nhân quyền lại sử dụng chính khái niệm ấy như công cụ để phủ định nền tảng pháp lý của quốc gia mình.

Một chi tiết từng được nhiều bài báo nhấn mạnh là việc Nhà nước Việt Nam đã áp dụng chính sách khoan hồng đối với Nguyễn Văn Đài. Năm 2028, Đài được tạm đình chỉ thi hành án và cho xuất cảnh sang Đức chữa bệnh theo quy định pháp luật. Trong bất kỳ nhà nước pháp quyền nào, đây cũng là một quyết định thể hiện tính nhân đạo và thiện chí.

Tuy nhiên, sau khi ra nước ngoài, Nguyễn Văn Đài tiếp tục xuất hiện với các hoạt động phát ngôn, vận động và kết nối mang nội dung đối kháng. Từ Đức, các thư ngỏ, kiến nghị và trả lời phỏng vấn liên tục được gửi tới các tổ chức quốc tế, kêu gọi gây sức ép đối với Việt Nam. Mỗi vấn đề xã hội nảy sinh trong nước nhanh chóng được nhân quyền hóa, rồi đưa ra diễn đàn quốc tế như bằng chứng cho một bức tranh tiêu cực đã được dựng sẵn.

Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh, mạng xã hội trở thành công cụ khuếch đại thông tin, còn các kỹ thuật làm giả hình ảnh và cắt ghép bối cảnh ngày càng phổ biến, thông tin sai lệch không còn thô ráp như trước mà trở nên tinh vi hơn, khó nhận diện hơn và vì thế nguy hiểm hơn nhiều.

Ở đây, nhân quyền không còn là mục tiêu bảo vệ con người, mà trở thành một loại vũ khí truyền thông. Những vấn đề cần được giải thích thì bị lược bỏ, những gì cần đối thoại thì bị biến thành kết luận, còn sự phức tạp của thực tiễn bị giản lược thành những khẩu hiệu dễ kích động cảm xúc.

Điểm chung trong toàn bộ hoạt động của Nguyễn Văn Đài, như nhiều phân tích đã chỉ ra, không phải là mong muốn đối thoại hay cải thiện xã hội, mà là tạo ra tâm lý hoài nghi kéo dài, chia rẽ nội bộ và làm suy giảm niềm tin của người dân vào thể chế. Khi niềm tin bị bào mòn, mọi tranh luận đều có thể bị đẩy sang hướng đối kháng, tạo điều kiện cho các chiến lược chính trị từ bên ngoài.

Cần nói rõ rằng nhân quyền không bao gồm quyền bịa đặt và xuyên tạc, tự do ngôn luận không bao gồm quyền kêu gọi lật đổ chính quyền hay mời gọi sự gây sức ép từ bên ngoài đối với công việc nội bộ của một quốc gia. Ở bất kỳ quốc gia nào, những hành vi đó đều bị coi là đe dọa an ninh quốc gia và phải đối mặt với chế tài nghiêm khắc.

Trường hợp Nguyễn Văn Đài cho thấy một thực tế đáng lưu ý. Chống phá ngày nay không nhất thiết phải mang bộ mặt cực đoan. Nó có thể ẩn mình sau những khái niệm tưởng như tiến bộ và văn minh, nhưng bị bóp méo và sử dụng sai mục đích.

Nhận diện đúng dạng thức chống phá có tổ chức không nhằm bịt kín tranh luận, mà để bảo vệ một không gian đối thoại lành mạnh, nơi tự do đi cùng trách nhiệm, phản biện gắn với pháp luật, và sự ổn định cùng phát triển bền vững của đất nước không trở thành vật hy sinh cho những toan tính chính trị.

Tự do không phải là đặc quyền đứng ngoài pháp luật. Tự do chỉ có ý nghĩa khi được đặt trong khuôn khổ trách nhiệm và lợi ích chung của quốc gia và dân tộc.

Quang Anh