Làng nghề Phùng Xá, Mỹ Đức, Hà Nội, từ lâu đã nổi danh với truyền thống dệt lụa, tơ tằm. Nhưng ít ai biết rằng, nơi đây còn là quê hương của nghệ nhân Phan Thị Thuận – người phụ nữ được ví như “bà tiên của tơ sen,” với đôi bàn tay tài hoa đã hồi sinh một nghề thủ công quý giá, làm rạng danh làng nghề Việt trên bản đồ thế giới.
Điều khiển tằm tự dệt tơ
Sinh ra trong một gia đình có nhiều thế hệ gắn bó với nghề nuôi tằm, dệt lụa, bà Phan Thị Thuận lớn lên cùng với những tiếng lách cách đều đặn của khung cửi. Từ nhỏ, bà đã được mẹ và các chị chỉ dạy cách chọn tằm, nuôi tằm, quay tơ, dệt lụa – những kỹ năng đòi hỏi sự tỉ mỉ và nhẫn nại.
Bà chia sẻ: “Nghề này không chỉ là kế sinh nhai mà còn là cái hồn của làng, của quê hương. Nếu mình không giữ, ai sẽ giữ?” Chính suy nghĩ ấy đã thôi thúc bà dấn thân và gắn bó trọn đời với nghề dệt tơ tằm. Một trong những dấu ấn đặc biệt của nghệ nhân Phan Thị Thuận là kỹ thuật để tằm “tự dệt” tơ.
Một trong những dấu ấn đặc biệt của nghệ nhân Phan Thị Thuận là kỹ thuật để tằm “tự dệt” tơ.
Đây là ý tưởng đầy sáng tạo mà bà đã miệt mài nghiên cứu và thực hiện. Thay vì thu hoạch kén tằm và quay thành sợi như truyền thống, bà để tằm tự bò trên khung vải và nhả tơ trực tiếp. Kỹ thuật này tạo ra những tấm vải độc đáo, mềm mại và tự nhiên, mang vẻ đẹp thuần khiết, hoàn toàn không qua hóa chất.
Bà Thuận giải thích: “Tằm là loài nhả tơ rất đều và đẹp. Chỉ cần hiểu được thói quen của chúng, mình có thể tạo nên những sản phẩm tự nhiên nhất, khác biệt hoàn toàn với cách làm công nghiệp.”
Hành trình biến ý tưởng thành hiện thực không hề dễ dàng. Bà đã dành nhiều năm nghiên cứu về tập tính của loài tằm, thử nghiệm với các môi trường khác nhau và điều chỉnh từng chi tiết nhỏ để hướng dẫn con tằm nhả tơ theo ý mình mong muốn.
Phương pháp này dựa trên việc đặt con tằm vào một khuôn hình đặc biệt được thiết kế riêng. Khi con tằm nhả tơ, sợi tơ sẽ phủ đều theo khuôn, tạo thành sản phẩm liền mạch, không có mối nối.
Sản phẩm làm ra không chỉ giữ được vẻ đẹp tự nhiên của sợi tơ mà còn có độ bền, mềm mại và độc đáo. Mỗi chiếc khăn, áo, hay vật phẩm từ tơ do tằm tự dệt đều mang giá trị thẩm mỹ cao và hoàn toàn khác biệt so với các sản phẩm dệt thông thường.
Kỹ thuật tằm tự dệt giúp giảm thiểu sự can thiệp của máy móc, giữ cho sản phẩm gần gũi với tự nhiên, thân thiện với môi trường.
Phát minh của nghệ nhân Phan Thị Thuận không chỉ nâng tầm nghề lụa Việt Nam mà còn mở ra hướng đi mới trong việc khai thác giá trị của con tằm. Kỹ thuật này giúp giảm thiểu sự can thiệp của máy móc, giữ cho sản phẩm gần gũi với tự nhiên, thân thiện với môi trường.
Những tấm lụa được dệt từ kỹ thuật độc đáo của bà Thuận không chỉ là sản phẩm thủ công mỹ nghệ mà còn mang đậm giá trị văn hóa, chứa đựng tinh thần sáng tạo của người Việt. Các sản phẩm của bà, từ khăn choàng, áo dài, đến các tác phẩm trưng bày, đều được khách hàng trong và ngoài nước yêu thích.
Đặc biệt, nhiều đối tác từ Nhật Bản, Hàn Quốc, và châu Âu đã tìm đến bà để đặt hàng, bởi sự độc đáo và chất lượng vượt trội của lụa tơ tằm tự nhiên.
ác sản phẩm của bà, từ khăn choàng, áo dài, đến các tác phẩm trưng bày, đều được khách hàng trong và ngoài nước yêu thích.
Không chỉ sản xuất, nghệ nhân Phan Thị Thuận còn dành tâm huyết để truyền dạy kỹ năng nuôi tằm, dệt lụa cho thế hệ trẻ tại Phùng Xá. Bà thường xuyên tổ chức các buổi hướng dẫn, chia sẻ kinh nghiệm với mong muốn lan tỏa niềm đam mê và bảo tồn nghề truyền thống. Bà tâm sự: “Tôi chỉ mong lớp trẻ hiểu được giá trị của nghề này và tiếp tục giữ lửa cho làng nghề. Đó là cách tốt nhất để bảo tồn di sản.”
Với những cống hiến không ngừng nghỉ, bà Phan Thị Thuận đã nhận được nhiều giải thưởng danh giá, trong đó có danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Nhưng với bà, phần thưởng lớn nhất là thấy sản phẩm của mình được yêu mến, và nghề dệt lụa truyền thống ngày càng phát triển.
Từ lụa tơ tằm đến tơ sen
“Tôi luôn nghĩ, Việt Nam có nhiều loại nguyên liệu thiên nhiên quý giá, vậy tại sao mình không tận dụng để làm ra thứ gì đó mang dấu ấn riêng?” – bà Thuận chia sẻ. Câu hỏi ấy đã thôi thúc bà dấn thân vào con đường tưởng chừng đầy thách thức: chiết xuất và dệt tơ từ cuống sen.
Dệt lụa bằng tơ sen là một bước đột phá vô cùng đặc biệt của bà Thuận.
Dệt tơ sen không giống bất kỳ quy trình sản xuất nào khác. Để có được một mét vải tơ sen, cần hàng nghìn cuống sen và hàng trăm giờ lao động thủ công. Việc chiết tơ từ cuống sen đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và kỹ năng cao, bởi chỉ cần sơ suất nhỏ cũng có thể làm đứt sợi tơ mỏng manh.
Bằng sự nhạy bén và sáng tạo, bà Thuận không chỉ làm chủ kỹ thuật này mà còn cải tiến để tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Nhờ vậy, các sản phẩm từ tơ sen do bà tạo ra, như khăn choàng, áo dài, không chỉ giữ được vẻ đẹp tinh tế mà còn mang đậm giá trị văn hóa và tâm linh.
Những sản phẩm tơ sen của nghệ nhân Phan Thị Thuận nhanh chóng được thị trường trong và ngoài nước đón nhận. Chúng không chỉ đẹp mà còn mang ý nghĩa sâu sắc về sự bền bỉ, hòa hợp với thiên nhiên và tinh thần văn hóa Việt. Nhiều khách hàng quốc tế từ Nhật Bản, Hàn Quốc, đến châu Âu đều bày tỏ sự ngưỡng mộ với những sản phẩm mang tính nghệ thuật cao và câu chuyện đầy cảm hứng của người nghệ nhân Việt.
Các sản phẩm chăn bông, vải lụa của nghệ nhân Phan Thị Thuận được Hội Nông dân Thành phố, Trung ương Hội Nông dân Việt Nam thường xuyên giới thiệu các sản phẩm ở các hội chợ trong nước và khu vực; sản phẩm của công ty đã có mặt ở những thị trường khó tính như: Nhật Bản, Đức, Bỉ, Trung Quốc, A rập Xê út… Năm 2019 sản phẩm của lụa tơ sen vinh dự được Thủ tướng Chính phủ lựa chọn là sản phẩm quà tặng của Việt Nam tại Hội nghị Thượng đỉnh G20 tổ chức tại Nhật Bản.
Những sản phẩm lụa bằng tơ sen được đánh giá rất cao.
Điều đặc biệt, sản phẩm lụa từ tơ sen của nghệ nhân Phan Thị Thuận còn tạo nên bộ trang phục đặc biệt “Lụa nàng sen” để Hoa hậu Thanh Thủy trình diễn và đạt giải nhì phần thi trang phục văn hóa dân tộc tại Miss Grand Vietnam 2024. Sau đó, được lựa chọn là trang phục cho Hoa hậu Việt Nam 2022 Huỳnh Thị Thanh Thủy mang dự thi Hoa hậu quốc tế 2024.
Nghệ nhân Phạm Thị Thuận cho biết, để nhà thiết kế tạo được bộ áo dài này bà đã phải sử dụng 1500kg cuống sen mới có thể dệt nên 10 mét lụa. Cũng theo lời chia sẻ của bà Thuận, trung bình một ngày, một người làm được từ 20 đến 25kg cuống sen. Như vậy, để dệt được 10 mét lụa, một người phải làm trong vòng hơn hai tháng.
Bên cạnh việc sản xuất, nghệ nhân Phan Thị Thuận còn nhiệt tình truyền dạy kỹ thuật dệt tơ sen cho các thế hệ trẻ tại làng nghề Phùng Xá. Bà không chỉ truyền đạt kỹ năng mà còn khơi dậy niềm tự hào với nghề thủ công truyền thống trong lòng lớp trẻ. “Tôi luôn mong muốn các con, các cháu hiểu rằng nghề truyền thống không chỉ là kế sinh nhai, mà còn là linh hồn, là bản sắc của làng quê,” bà Thuận tâm sự.
Nghệ nhân Phan Thị Thuận không chỉ là một người thợ tài hoa mà còn là một biểu tượng sống động của sự sáng tạo và lòng kiên trì. Với đôi tay khéo léo và trái tim yêu nghề, bà đã hồi sinh nghệ thuật dệt tơ sen, góp phần giữ gìn và nâng tầm văn hóa làng nghề Việt. Câu chuyện của bà là minh chứng sống động cho việc khi con người ta sống hết mình vì đam mê, mọi giới hạn đều có thể vượt qua.
Quang Anh