Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và sự bùng nổ của ‘chợ online’, dịch vụ kinh doanh trực tuyến trên các mạng xã hội đang ngày càng có nhiều đóng góp cho xã hội và người tiêu dùng… Thế nhưng, đi kèm với lợi ích là những mặt trái, vi phạm quyền lợi người tiêu dùng.
Hình minh họa
Vi phạm quyền lợi người tiêu dùng trên chợ online còn nhiều
Số liệu thống kê năm 2022 cho thấy, ước tính số lượng người mua sắm trực tuyến đạt 57-60 triệu người, với giá trị khoảng 6,1 - 6,6 triệu đồng/người. Thế nhưng, bên cạnh những hàng hóa có chất lượng thì cũng còn nhiều hàng hóa kém chất lượng cũng như thiếu sự tôn trọng đối với người tiêu dùng.
Theo công bố của Cục Thương mại Điện tử và Kinh tế số - Bộ Công Thương, người tiêu dùng cũng gặp nhiều trở ngại khi mua sắm trực tuyến, như: Chất lượng kém so với quảng cáo (42%), vận chuyển và giao nhận kém (25%), dịch vụ chăm sóc khách hàng kém (22%), …
Trong khi đó, theo số liệu của Bộ Công Thương, các vụ việc vi phạm quyền lợi người tiêu dùng tăng nhanh cả về số lượng và mức độ nghiêm trọng. Cụ thể, trong giai đoạn từ 2016 - 2020, mỗi năm có khoảng 1.500 vụ vi phạm. Báo cáo của Liên minh chống lừa đảo toàn cầu (GASA) cũng cho biết, số vụ lừa đảo tại Việt Nam hiện là 87.000 vụ, gây thiệt hại 374 triệu USD trong năm 2021.
Trả lời báo chí xung quanh vấn đề này, ông Vũ Văn Trung – Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam cho biết: Mỗi tháng, Hội các cấp đã nhận được 50-60 phản ánh, khiếu nại của khách hàng liên quan đến mua phải hàng kém chất lượng trên không gian mạng. Chẳng hạn như: Hàng nhận được không giống với quảng cáo về mẫu mã, chất lượng, thông tin sai về xuất xứ hàng hóa, giá cả. Đáng chú ý, cùng với việc phát triển của thương mại điện tử, bán hàng qua mạng xã hội, các rủi ro như lừa đảo, đánh tráo hàng... xuất hiện ngày càng nhiều và khó xử lý.
Trước tình trạng này, ông Trung cho rằng: do pháp luật hiện hành chưa có quy định cụ thể, rõ ràng, chặt chẽ, thiếu đồng bộ và chưa theo kịp với tình hình thực tiễn với sự phát triển của thương mại điện tử như hiện nay. Cùng với đó, những thủ tục khiếu nại, khởi kiện đơn vị bán hàng kém chất lượng còn rườm rà nên hầu hết người tiêu dùng đều âm thầm chịu đựng mà không lên tiếng.
Với mục tiêu đến năm 2025 có 55% dân số tham gia mua sắm trực tuyến với giá trị mua hàng 600 USD tức khoảng 13 triệu đồng/người/năm, gấp đôi năm nay, doanh số thương mại điện tử có thể đạt 35 tỷ USD. Ông Vũ Văn Trung cho rằng, nếu chúng ta không có biện pháp để thanh lọc những đối tượng lợi dụng thương mại điện tử để lừa đảo thì con số đã đề ra khó cán đích.
Trước xu hướng phát triển ngày càng gia tăng thị phần của thương mại điện tử hiện nay, Chính phủ đang đặt mục tiêu đạt 20% từ kinh tế số trong GDP, trong đó phần lớn là thương mại điện tử. Vì vậy, nếu không có chính sách cụ thể để xử lý các gian lận, hành vi trục lợi, gây ảnh hưởng đến người tiêu dùng thì sẽ là thiếu sót, thậm chí sẽ gây hệ lụy rất lớn cho xã hội.
Đối với các tổ chức, cá nhân, đơn vị kinh doanh và người tiêu dùng, luật pháp càng quy định rõ ràng thì càng dễ quản lý và dễ để họ nhận thức tốt hơn. Người kinh doanh phải là người đầu tiên nhận thức rằng muốn kinh doanh bền vững thì phải có trách nhiệm bảo vệ người tiêu dùng. Quy định còn là cơ sở để người tiêu dùng có thể kiểm tra, giám sát, yêu cầu quyền lợi của mình đối với hoạt động của cả cơ quan chức năng, đơn vị trung gian và người bán hàng.
Kỳ vọng Dự án Luật (sửa đổi) trong năm 2023
Theo các chuyên gia, dự thảo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi) được Bộ Công Thương hoàn thiện đang là một tín hiệu đáng mừng để người tiêu dùng có thêm kênh bảo vệ quyền lợi khi tham gia mua sắm.
Do đó, việc hoàn thiện quy định pháp luật và tăng cường hiệu quả thực thi pháp luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cần sớm được triển khai, áp dụng vào thực tế.
Tuy nhiên, dự thảo Dự án Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi) trình Quốc hội xem xét hồi tháng 10/2022 còn nhiều vấn đề cần phải bổ sung, hoàn thiện. Theo các chuyên gia, để người tiêu dùng thực sự là “thượng đế”, vấn đề mấu chốt đặt ra với Dự án Luật Bảo vệ người tiêu dùng (sửa đổi) là phải khắc phục triệt để các bất cập hiện nay từ trách nhiệm của nhà nước đến các doanh nghiệp, người bán hàng. Tuy nhiên, như nhiều đại biểu Quốc hội đã chỉ rõ, các quy định đưa ra trong dự thảo luật vẫn còn “chung chung, chưa cụ thể, khó hiểu, khó áp dụng”, chưa thể bảo vệ tốt hơn quyền lợi người tiêu dùng.
Đặc biệt, dự thảo cũng chưa đưa ra được những giải pháp và chế tài đủ mạnh, đủ răn đe để doanh nghiệp, người bán hàng “chùn tay”, không dám vi phạm.
Bước vào năm mới 2023 nhiều ý kiến kỳ vọng, lần sửa đổi Dự án Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng sẽ có những quy định tiếp tục hoàn thiện quy định bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng khi tham gia giao dịch trên không gian mạng (thương mại điện tử, cho vay tiêu dùng, các mô hình kinh tế chia sẻ, dịch vụ ngang hàng), giảm thiểu và ngăn chặn các hành vi xâm phạm quyền lợi người tiêu dùng.
Đặc biệt, cần phải có quy định về quyền và nghĩa vụ của bên thứ ba tham gia vào việc giám sát tính trung thực trong các giao dịch; có cơ chế để chủ thể kinh doanh khi sử dụng ứng dụng của internet không tự mình xóa được tài khoản bán hàng khi bị phát hiện có hành vi kinh doanh không trung thực.
Đánh giá về dự thảo Luật, ông Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch Hội Bảo vệ người tiêu dùng Việt Nam, cho rằng Dự thảo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi) tiến bộ hơn rất nhiều so với Luật cũ và được điều chỉnh rộng khắp nhiều lĩnh vực, nhiều điều khoản. Trong đó có các quy định, điều chỉnh về trách nhiệm của người bán hàng, các đơn vị trung gian và cả các quy định về nền tảng bán hàng, đăng ký gian hàng là những sửa đổi rất ý nghĩa. Chắc chắn, sẽ giúp cho công tác bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng nói chung và trong các giao dịch đặc thù (trên không gian mạng) sẽ tốt hơn.
Đồng quan điểm, chuyên gia kinh tế Vũ Vinh Phú nhận định: Việc quy định chặt chẽ hơn có thể sẽ làm phát sinh thêm chi phí, nguồn lực cho cơ quan nhà nước cũng như yêu cầu cao hơn về trách nhiệm cho phía doanh nghiệp.
“Tuy nhiên, hoàn thiện quy định này sẽ đảm bảo sự lành mạnh cho môi trường kinh doanh, tạo sự an tâm cả phía khách hàng lẫn doanh nghiệp”, ông Phú nhấn mạnh.
Thái Đạt