Bộ Công an, trong vai trò cơ quan chủ trì xây dựng dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự, đã đề xuất bổ sung 35 tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm hình sự, nâng tổng số tội danh từ 33 lên 68. Động thái này nhằm hoàn thiện khung pháp lý, đáp ứng yêu cầu phòng, chống tội phạm trong bối cảnh hội nhập kinh tế và các cam kết quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), pháp nhân thương mại hiện chịu trách nhiệm hình sự đối với 33 tội danh, chủ yếu liên quan đến các lĩnh vực kinh tế và môi trường, như buôn lậu, trốn thuế, gây ô nhiễm môi trường, và vi phạm quy định về cạnh tranh. Tuy nhiên, với sự phát triển phức tạp của các hành vi phạm tội, đặc biệt trong các lĩnh vực như mua bán người, lừa đảo chiếm đoạt tài sản, và tội phạm xuyên quốc gia, Bộ Công an nhận thấy cần mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại để đảm bảo tính răn đe và phù hợp với thực tiễn.
Dự thảo sửa đổi Bộ luật Hình sự, được Bộ Tư pháp công bố thẩm định vào tháng 4/2025, đề xuất bổ sung 35 tội danh thuộc 4 chương, tập trung vào các lĩnh vực sau:
Chương các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người (2 tội danh: mua bán người - Điều 150, và mua bán người dưới 16 tuổi - Điều 151);
Chương các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế (như lừa đảo chiếm đoạt tài sản - Điều 174);
Chương các tội về ma túy (ví dụ: tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy - Điều 255);
Chương các tội xâm phạm an ninh quốc gia (như tội khủng bố - Điều 299).
Việc bổ sung này nhằm nội luật hóa các điều ước quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về phòng, chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và Nghị định thư về ngăn ngừa, phòng, chống mua bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em.
Các tội danh mới được đề xuất
Dự thảo đề xuất bổ sung 35 tội danh mà pháp nhân thương mại có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, bao gồm các điều khoản sau: 150, 151, 157, 174, 207, 208, 212, 214, 215, 236, 248, 249, 250, 251, 252, 253, 254, 290, 299, 304, 305, 306, 309, 311, 323, 340, 341, 348, 349, 353, 354, 358, 359, 364, và 365. Các tội danh này bao gồm:
Mua bán người (Điều 150) và mua bán người dưới 16 tuổi (Điều 151): Đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các tổ chức sử dụng pháp nhân để tuyển dụng lao động trá hình, đưa người ra nước ngoài thực hiện các hành vi lừa đảo, cưỡng bức lao động, hoặc tổ chức đánh bạc.
Lừa đảo chiếm đoạt tài sản (Điều 174): Nhắm đến các hành vi gian lận trong kinh doanh, đặc biệt qua các nền tảng thương mại điện tử hoặc mạng xã hội.
Tội về ma túy (Điều 248-254): Bao gồm tổ chức sử dụng, sản xuất, hoặc buôn bán trái phép chất ma túy, phản ánh thực trạng pháp nhân thương mại bị lợi dụng trong các hoạt động này.
Tội khủng bố (Điều 299): Nhằm xử lý các pháp nhân liên quan đến tài trợ hoặc hỗ trợ hoạt động khủng bố.
Nhận hối lộ (Điều 354) và các tội liên quan đến tham nhũng: Đảm bảo xử lý nghiêm các pháp nhân thương mại tham gia vào các hoạt động hối lộ hoặc lợi dụng chức vụ, quyền hạn.
Các tội danh này được đề xuất dựa trên đánh giá của Nhóm Hành động Tài chính Quốc tế (FATF) và Nhóm châu Á - Thái Bình Dương về chống rửa tiền (APG), vốn chỉ ra rằng Việt Nam chưa có quy định đầy đủ về trách nhiệm hình sự của pháp nhân đối với các tội như tham nhũng, buôn bán ma túy, hoặc gian lận.
Điều kiện chịu trách nhiệm hình sự
Theo Điều 75 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), pháp nhân thương mại chỉ chịu trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đủ bốn điều kiện: Hành vi phạm tội được thực hiện nhân danh pháp nhân thương mại; Hành vi phạm tội được thực hiện vì lợi ích của pháp nhân thương mại; Hành vi phạm tội có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân và Chưa hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự (5 năm cho tội ít nghiêm trọng, 10 năm cho tội nghiêm trọng, 15 năm cho tội rất nghiêm trọng, và 20 năm cho tội đặc biệt nghiêm trọng).
Dự thảo bổ sung quy định về thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân thương mại, tương tự như đối với cá nhân, được tính từ ngày thực hiện tội phạm. Nếu pháp nhân phạm tội mới trong thời hạn thời hiệu, thời hiệu đối với tội cũ sẽ được tính lại.
Các hình phạt chính áp dụng cho pháp nhân thương mại phạm tội bao gồm:
Phạt tiền: Mức phạt từ 50 triệu đồng trở lên, tùy thuộc vào tính chất và mức độ nguy hiểm của tội phạm, tình hình tài chính của pháp nhân, và biến động giá cả. Ví dụ, pháp nhân vi phạm trong lĩnh vực môi trường (như chôn lấp, đổ thải từ 3.000 kg trở lên) có thể bị phạt từ 3-6 tỷ đồng.
Đình chỉ hoạt động có thời hạn từ 6 tháng đến 2 năm; Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn; Cấm kinh doanh hoặc cấm huy động vốn trong một số lĩnh vực nhất định.
Ngoài ra, các biện pháp tư pháp như buộc tháo dỡ công trình không phép, khắc phục ô nhiễm môi trường, hoặc tiêu hủy hàng hóa gây hại cũng có thể được áp dụng.
Trung Anh