Chính sách và Pháp luật

14:50 21/11/2026

Sửa Luật Doanh nghiệp: Những trọng tâm cải cách đáng chú ý

Bộ Tài chính đề xuất sửa đổi Luật Doanh nghiệp, tập trung tháo gỡ vướng mắc về thành lập, quản trị, giải thể và đổi mới quản lý theo hướng số hóa, hậu kiểm, phân loại rủi ro, hiện đại hơn.

Hơn 1 triệu doanh nghiệp, nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ

Theo Báo cáo tổng kết tình hình thực hiện Luật Doanh nghiệp năm 2020 của Bộ Tài chính, những năm qua, Luật đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng cho hoạt động thành lập, tổ chức quản lý, tổ chức lại và giải thể doanh nghiệp. Các quy định về quyền tự do kinh doanh, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu, thành viên và cổ đông từng bước được hoàn thiện.

Hiệu quả cải cách được thể hiện qua số lượng doanh nghiệp gia nhập thị trường. Năm 2021, cả nước có 116.839 doanh nghiệp thành lập mới, đến năm 2025 con số này tăng lên 195.147 doanh nghiệp. Tính đến ngày 31/8/2026, cả nước có 1.071.731 doanh nghiệp đang hoạt động, với tổng quy mô vốn đăng ký trên 32,5 triệu tỷ đồng.

Chất lượng điều hành kinh tế tại các địa phương cũng có chuyển biến tích cực. Theo báo cáo Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chỉ số Gia nhập thị trường tăng từ 6,84 điểm năm 2021 lên 7,72 điểm năm 2024.

Tuy nhiên, quá trình thực thi Luật đã bộc lộ nhiều bất cập. Một trong những vấn đề nổi bật là sự thiếu đồng bộ giữa Luật Doanh nghiệp và pháp luật chuyên ngành. Trong một số lĩnh vực như công chứng, luật sư, giám định tư pháp, kế toán, kiểm toán và tài chính, quy định về đầu mối thực hiện thủ tục đăng ký thành lập doanh nghiệp chưa thống nhất.

Sửa Luật Doanh nghiệp Những trọng tâm cải cách đáng chú ý
Ảnh minh họa

Một số khái niệm pháp lý quan trọng như người có liên quan, khả năng chi phối hoạt động doanh nghiệp, sở hữu gián tiếp và giá thị trường của phần vốn góp, cổ phần cũng chưa được quy định đủ rõ, dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau.

Trong lĩnh vực quản trị, công ty trách nhiệm hữu hạn còn vướng mắc về xác định vốn điều lệ theo vốn thực góp, tổ chức họp Hội đồng thành viên trực tuyến và biểu quyết điện tử. Đối với công ty cổ phần, quyền tiếp cận thông tin của cổ đông thiểu số chưa được bảo đảm đầy đủ; cơ chế họp Đại hội đồng cổ đông trực tuyến và bỏ phiếu điện tử còn thiếu hành lang pháp lý hoàn chỉnh.

Đáng chú ý, thủ tục giải thể doanh nghiệp vẫn cần được đơn giản hóa. Việc đối chiếu nghĩa vụ giữa cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế, bảo hiểm xã hội, hải quan và các cơ quan liên quan còn cần tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu. Hiện chưa có cơ chế giải thể rút gọn đối với doanh nghiệp đáp ứng tiêu chí rủi ro thấp.

Theo Bộ Tài chính, những hạn chế này xuất phát từ một số quy định chưa rõ ràng, chưa phù hợp với thực tiễn và yêu cầu phát triển mới. Bối cảnh chuyển đổi số, sự phát triển của các mô hình kinh doanh mới và yêu cầu hội nhập quốc tế càng đặt ra đòi hỏi phải đổi mới toàn diện khung pháp lý về doanh nghiệp.

Những chính sách định hình khung pháp lý mới

Trên cơ sở tổng kết thực tiễn và đánh giá tác động, Bộ Tài chính đề xuất những nhóm chính sách lớn trong dự án Luật Doanh nghiệp (sửa đổi).

Thứ nhất, hoàn thiện nguyên tắc thành lập, tổ chức và hoạt động doanh nghiệp, đồng bộ hóa hệ thống pháp luật.

Trọng tâm là phân định rõ mối quan hệ giữa Luật Doanh nghiệp và pháp luật chuyên ngành, thống nhất đầu mối đăng ký thành lập doanh nghiệp đối với các ngành nghề, lĩnh vực. Cơ quan đăng ký kinh doanh sẽ thực hiện kết nối, chia sẻ thông tin với cơ quan quản lý chuyên ngành để phục vụ quản lý sau đăng ký.

Dự thảo cũng nghiên cứu hoàn thiện các khái niệm về người có liên quan, sở hữu gián tiếp, khả năng chi phối doanh nghiệp; làm rõ trách nhiệm của người đại diện theo pháp luật và nghĩa vụ duy trì thông tin đăng ký chính xác.

Đặc biệt, doanh nghiệp được tự do kinh doanh ngành nghề pháp luật không cấm nhưng phải duy trì đầy đủ điều kiện hoạt động đối với ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Bộ Tài chính cũng đề xuất nghiên cứu không thừa nhận ủy quyền ẩn danh, tức việc đứng tên thay người khác để góp vốn vào doanh nghiệp.

Thứ hai, cải cách thủ tục hành chính, nâng cao tính minh bạch khi gia nhập thị trường.

Một đề xuất đáng chú ý là không tiếp tục quy định chi tiết thành phần hồ sơ đăng ký doanh nghiệp trong Luật, mà giao Chính phủ quy định để tăng tính linh hoạt, chủ động trong điều hành.

Song song với đó, dự thảo hướng tới ứng dụng công nghệ định danh điện tử nhằm hạn chế tình trạng mạo danh cá nhân, thành lập doanh nghiệp ma và vốn ảo. Việc kê khai, lưu giữ và chia sẻ thông tin về chủ sở hữu hưởng lợi cũng được chú trọng, góp phần tăng cường minh bạch và đáp ứng các cam kết quốc tế về trao đổi thông tin phục vụ mục đích thuế.

Thứ ba, đơn giản hóa thủ tục tạm ngừng kinh doanh và giải thể doanh nghiệp.

Bộ Tài chính đề xuất luật hóa thời hạn tạm ngừng kinh doanh liên tiếp tối đa, nghĩa vụ thông báo tiếp tục hoạt động và hệ quả pháp lý khi doanh nghiệp không thực hiện đúng quy định.

Đối với giải thể, định hướng là cắt giảm hồ sơ trên cơ sở kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan nhà nước; không yêu cầu doanh nghiệp cung cấp lại thông tin mà cơ quan quản lý đã có.

Đáng chú ý, cơ chế giải thể rút gọn sẽ được nghiên cứu áp dụng đối với doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chí cụ thể về mức độ rủi ro. Những trường hợp không đáp ứng điều kiện vẫn thực hiện thủ tục giải thể thông thường.

Việc đơn giản hóa không đồng nghĩa với nới lỏng điều kiện giải thể. Doanh nghiệp vẫn phải thanh toán hết các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản và không đang trong quá trình giải quyết tranh chấp tại Tòa án hoặc Trọng tài. Quyền lợi của người lao động, Nhà nước, chủ nợ và bên thứ ba tiếp tục được bảo vệ.

Thứ tư, nâng cao hiệu quả quản trị doanh nghiệp theo thông lệ quốc tế.

Đối với công ty trách nhiệm hữu hạn, dự thảo nghiên cứu bổ sung cơ chế họp Hội đồng thành viên rút gọn, họp trực tuyến, biểu quyết điện tử; làm rõ trách nhiệm đăng ký vốn điều lệ theo vốn thực góp và bổ sung các hình thức tăng, giảm vốn phù hợp thực tiễn.

Đối với công ty cổ phần, trọng tâm là tăng quyền tiếp cận thông tin, nâng cao khả năng giám sát của cổ đông thiểu số, hoàn thiện cơ chế họp Đại hội đồng cổ đông trực tuyến và bỏ phiếu điện tử. Dự thảo cũng nghiên cứu cho phép Đại hội đồng cổ đông ủy quyền Hội đồng quản trị thực hiện một số thủ tục thay đổi vốn điều lệ sau khi phương án đã được thông qua.

Thứ năm, đổi mới quản lý nhà nước bằng dữ liệu và quản trị rủi ro.

Đây là nhóm chính sách có ý nghĩa quan trọng trong chuyển đổi phương thức quản lý doanh nghiệp. Bộ Tài chính đề xuất tái cấu trúc các hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu theo hướng tinh gọn, liên thông; thực hiện nguyên tắc một lần khai báo, nhiều lần sử dụng, hạn chế yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ đã có.

Cơ sở dữ liệu quốc gia về doanh nghiệp sẽ được kết nối với hệ thống thông tin của cơ quan thuế, hải quan, bảo hiểm xã hội, tòa án, công an và các cơ quan liên quan. Trên nền tảng này, cơ quan quản lý có thể đánh giá mức độ tuân thủ, phân loại rủi ro và tập trung kiểm tra vào những doanh nghiệp có nguy cơ vi phạm cao.

Đề xuất cũng nghiên cứu phân luồng doanh nghiệp thành ba nhóm: luồng xanh dành cho doanh nghiệp tuân thủ tốt, được ưu tiên và giảm kiểm tra; luồng vàng dành cho trường hợp vi phạm lần đầu, lỗi thủ tục hoặc đã tự khắc phục; luồng đỏ dành cho đối tượng cố ý vi phạm, vi phạm nhiều lần hoặc có nguy cơ cao về trốn thuế, trốn tránh nghĩa vụ và các hành vi vi phạm nghiêm trọng khác.

Cùng với đó, trí tuệ nhân tạo được nghiên cứu ứng dụng trong hỗ trợ xử lý hồ sơ, hướng tới tự động hóa đối với doanh nghiệp có mức độ tuân thủ tốt.

Theo kế hoạch trong hồ sơ chính sách, Bộ Tài chính được giao chủ trì xây dựng dự án Luật Doanh nghiệp (sửa đổi), dự kiến trình Quốc hội xem xét, thông qua tại Kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XVI vào tháng 10/2027. Luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2028.

Có thể thấy, 5 nhóm chính sách không chỉ hướng tới tháo gỡ những vướng mắc trong hoạt động doanh nghiệp mà còn đặt nền móng cho phương thức quản lý hiện đại, minh bạch và dựa trên dữ liệu. Nếu được thể chế hóa và triển khai hiệu quả, các cải cách này sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ, nâng cao năng lực quản trị và tạo môi trường thuận lợi hơn cho doanh nghiệp phát triển trong giai đoạn tới.

Phượng Hòa