Việt Nam sở hữu những rừng chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi ngự trên mây ngàn - báu vật độc bản mà thế giới khao khát. Thế nhưng, nguồn tài nguyên vô giá ấy vẫn chìm trong nghịch lý xuất khẩu thô giá bèo bọt. Việc thành lập Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam mở ra bước ngoặt: những người làm nghề thực thụ quyết định bắt tay nhau, dẹp bỏ cái tôi vì một bộ thương hiệu trà quốc gia.
Nghịch lý 2 đô la và nỗi xót xa của người làm trà
Những cây chè cổ thụ sừng sững tại Tà Xùa, Phìn Hồ, Suối Giàng, Sùng Đô hay Y Tý từ lâu đã gắn liền với sự che chở của rừng già và đôi bàn tay lam lũ của đồng bào Mông, Dao. Nhưng trên thị trường quốc tế, số liệu thống kê khiến những ai trăn trở với trà Việt không khỏi xót xa: giá xuất khẩu trung bình chỉ dao động 1,7 – 2 USD/kg, tức chưa đầy 50.000 đồng/kg chè thô.
"Thế giới nhìn vào bảo trà Shan tuyết Việt Nam chỉ có giá đó. Người mua không hiểu vì sao có phẩm trà tiền triệu, mà người ta xuất đi chỉ vài chục nghìn. Nghịch lý ấy bắt nguồn từ việc sản xuất manh mún, xưởng nhỏ thiếu vốn thi nhau bán hạ giá, bán nguyên liệu mà không tính công gìn giữ rừng và giá trị văn hóa di sản của đồng bào," ông Lý Chòi Nhàn – người con bản Phìn Hồ, Bí thư Đảng ủy xã Hồ Thầu (Hà Giang) thẳng thắn chia sẻ.
Cảnh "mạnh ai nấy làm", tranh mua tranh bán hạ giá đã kìm hãm dòng trà đặc sản suốt nhiều năm. Nhận diện rõ thách thức đó, Hiệp hội Chè Việt Nam (VITAS) đã chính thức ban hành Quyết định thành lập Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam, tạo ra hành lang pháp lý chính danh duy nhất đại diện cho cộng đồng chè cổ thụ trên phạm vi cả nước.
Bỏ cái tôi cá nhân, kiến tạo bộ sản phẩm quốc gia
Tại lễ ra mắt, không gian ngập tràn hương trà thanh tao không có chỗ cho những bài diễn văn hình thức. Đó là cuộc đối thoại thẳng thắn giữa những người đã gắn cả đời mình với cây chè.
Ông Phạm Vũ Khánh, tân Chủ tịch lâm thời Chi hội – người đã có 25 năm bám trụ với các nương chè Tây Bắc, xúc động nói: "Mỗi vùng đất của chúng ta là một kho tàng hương vị. Hà Giang có độ đường cao làm hồng trà tuyệt vời; Tà Xùa thơm thanh tao hiếm có; Yên Bái lại đượm ngọt sâu xa. Nếu từng doanh nghiệp cứ ôm khư khư cái tôi của mình, chẳng ai có thể đưa sản phẩm ra biển lớn. Tại sao chúng ta không ngồi lại, gom những cái tinh túy nhất của từng tỉnh để làm nên một bộ sản phẩm chè Shan tuyết đại diện cho quốc gia Việt Nam?"
Theo ông Khánh, Chi hội xác lập bốn giá trị cốt lõi làm kim chỉ nam: Văn hóa – Đạo đức – Kết nối – Tiêu chuẩn. Đó là con đường đi bán câu chuyện văn hóa giữ rừng của đồng bào dân tộc chứ không đơn thuần bán búp trà. Đó là đạo đức làm nghề, đảm bảo cơ chế giá công bằng để đồng bào có cơm no áo ấm, từ đó tự giác bảo vệ từng gốc chè di sản.
Xây dựng chuẩn mực và bảo vệ báu vật "Snow Shan"
Chỉ đạo tại buổi lễ, ông Hoàng Vĩnh Long – Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam khẳng định: "Một thương hiệu mạnh không thể dựng nên từ một doanh nghiệp riêng lẻ mà phải từ sự đồng lòng của cả cộng đồng. Chi hội phải là mái nhà chung, đưa toàn bộ cơ sở từ Phìn Hồ, Tà Xùa, Suối Giàng, Y Tý vào một khối thống nhất. Có tập thể mới có tiếng nói đủ trọng lượng với chính quyền và đối tác quốc tế."
Ngay trước thềm Đại hội lần thứ nhất (dự kiến trước ngày 30/10/2026), Chi hội đã đặt lên bàn làm việc những đầu việc cụ thể: Xây dựng bộ tiêu chuẩn ngành chè Shan tuyết rõ ràng (xác định độ cao thổ nhưỡng từ 500m trở lên, quy chuẩn cây cổ thụ, chứng nhận an toàn thực phẩm và mã hóa QR truy xuất nguồn gốc); đồng thời vận hành nhãn hiệu tập thể "Snow Shan" do Hiệp hội Chè Việt Nam sở hữu để thanh lọc thị trường, chống hàng giả, hàng nhái.
Cái bắt tay lịch sử giữa các nhà sản xuất thực thụ sáng 16/9 đã thắp lên niềm tin lớn: Cây chè Shan tuyết cổ thụ Việt Nam từ nay đã có một mái nhà chung chính danh, vững vàng bước đi trên con đường vươn ra thế giới bằng giá trị đích thực của một di sản quốc gia.
Bộ tài liệu này đã được chuẩn hóa đầy đủ từ số liệu, trích dẫn phát biểu của lãnh đạo đến cấu trúc văn thư để sẵn sàng gửi tới các tòa soạn và phóng viên theo dõi sự kiện.
Trung Anh