Không còn chỉ là loài cá quen thuộc trong ao vườn, cá rô phi đang trở thành ngành hàng chiến lược của thủy sản Việt Nam. Với sản lượng ổn định, nhu cầu tiêu thụ toàn cầu tăng cao và những bước tiến trong công nghệ nuôi trồng, cá rô phi được kỳ vọng sẽ trở thành một trong ba sản phẩm chủ lực, góp phần đưa kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt mốc 20 tỷ USD vào năm 2030.
Lợi thế tự nhiên và bước tiến sản lượng
Theo Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), sản lượng cá rô phi của Việt Nam hiện đạt khoảng 300.000 tấn mỗi năm. Riêng 6 tháng đầu năm 2025, sản lượng đã đạt 220.000 tấn cho thấy đà tăng trưởng tích cực, bất chấp nhiều thách thức về thị trường và chi phí đầu vào.
Theo ông Nhữ Văn Cẩn, Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khí hậu nhiệt đới gió mùa cùng hệ thống sông ngòi, hồ chứa rộng lớn mang lại lợi thế đặc biệt cho Việt Nam trong phát triển cá rô phi. Các mô hình nuôi ngày càng đa dạng, từ nuôi ao truyền thống, nuôi lồng bè trên hồ chứa, đến nuôi trong môi trường nước lợ và nghiên cứu mở rộng ra ven biển với những dòng cá có khả năng chịu mặn. Sự linh hoạt này giúp cá rô phi dễ thích ứng với các điều kiện khác nhau, giảm rủi ro cho người nuôi và mở ra cơ hội khai thác tiềm năng ở nhiều địa phương.
Trong bức tranh toàn cầu, Trung Quốc hiện là quốc gia sản xuất cá rô phi lớn nhất thế giới, tiếp đến là Indonesia, Ai Cập và Brazil. Ở Đông Nam Á, Thái Lan và Philippines đã sớm coi cá rô phi là ngành hàng chiến lược, gắn liền với mục tiêu an ninh lương thực và xuất khẩu. Nhu cầu tiêu thụ loài cá này đang tăng mạnh, đặc biệt tại Mỹ, châu Âu và Nam Mỹ – những thị trường có sức mua cao và yêu cầu khắt khe về chất lượng.
Việt Nam đã ghi nhận những bước tiến mới trong xuất khẩu. Bên cạnh Hoa Kỳ – nơi cá rô phi từ lâu là sản phẩm phổ biến – năm 2025 đã chứng kiến những lô hàng đầu tiên được xuất khẩu sang Brazil. Đây không chỉ là sự mở rộng thị trường mà còn là tín hiệu tích cực, khẳng định chất lượng sản phẩm cá rô phi Việt Nam hoàn toàn có thể đáp ứng được yêu cầu từ các thị trường mới nổi.
Để bảo đảm phát triển bền vững, cá rô phi đã được đưa vào danh mục đối tượng ưu tiên trong Chiến lược phát triển thủy sản Việt Nam đến năm 2020 (Quyết định 1690/QĐ-TTg), và tiếp tục được khẳng định trong Chương trình Quốc gia phát triển nuôi trồng thủy sản giai đoạn 2021–2030 (Quyết định 985/QĐ-TTg). Cục Thủy sản và Kiểm ngư cũng triển khai quan trắc môi trường định kỳ tại các vùng nuôi tập trung, nhằm phòng ngừa dịch bệnh và bảo đảm chất lượng sản phẩm phục vụ xuất khẩu.
Bên cạnh đó, công tác chọn tạo giống đã mang lại những bước tiến quan trọng. Từ những năm 1990, Việt Nam đã hợp tác quốc tế nghiên cứu và chọn tạo thành công giống GIFT và rô phi toàn đực, vốn có tốc độ sinh trưởng nhanh, khả năng thích nghi cao và tỷ lệ phi lê lớn. Hiện nay, các Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản I và II đang tiếp tục chương trình chọn giống mới, hướng tới các đặc tính ưu việt như tăng trưởng nhanh, khả năng chịu mặn tốt, nhằm mở rộng quy mô nuôi ra cả vùng ven biển.
Từ nuôi nhỏ lẻ đến ngành hàng công nghiệp
Mặc dù đã có những thành tựu đáng kể, ngành cá rô phi Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Đáng kể nhất là sự cạnh tranh khốc liệt từ các quốc gia có điều kiện nuôi trồng tương đồng như Trung Quốc, Philippines và Thái Lan. Một trong những yếu tố quyết định sức cạnh tranh chính là giá thành sản xuất. Hiện chi phí thức ăn chiếm tới 60–70% tổng chi phí nuôi cá rô phi, khiến nhiều hộ nuôi gặp khó khăn.
Để giải quyết vấn đề này, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang chỉ đạo nghiên cứu các nguồn protein thay thế từ thực vật như đậu tương, ngô, với mục tiêu giảm giá thành và nâng cao hiệu suất chuyển đổi thức ăn (hệ số FCR). Đồng thời, nhiều doanh nghiệp trong nước cũng chuyển sang mô hình nuôi thâm canh quy mô lớn, ứng dụng công nghệ quản lý, kiểm soát chất lượng nước, tự động hóa cho ăn và giám sát dịch bệnh.
Bên cạnh giảm chi phí, việc xây dựng các vùng nuôi tập trung, chuyên canh dựa trên lợi thế từng địa phương là giải pháp quan trọng. Mô hình nuôi cá rô phi trên hồ chứa không chỉ giúp tận dụng diện tích mặt nước, mà còn góp phần bảo vệ môi trường, giảm áp lực lên nguồn nước ngọt truyền thống. Khi có được sự liên kết chặt chẽ giữa hộ nuôi, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu, chuỗi giá trị cá rô phi sẽ được củng cố, giúp sản phẩm ổn định chất lượng và dễ dàng đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.
Với sản lượng 300.000 tấn mỗi năm, cá rô phi Việt Nam đã vượt ra khỏi quy mô nuôi hộ nhỏ lẻ, bước sang giai đoạn công nghiệp hóa. Các chuyên gia nhận định, định hướng phát triển cá rô phi cần gắn với tư duy kinh tế thủy sản, nghĩa là sản xuất dựa trên nhu cầu thị trường, phát huy lợi thế cạnh tranh và hướng tới gia tăng giá trị. Không chỉ xuất khẩu ở dạng phi lê đông lạnh, ngành cần phát triển thêm các sản phẩm chế biến sâu, đáp ứng xu hướng tiêu dùng tiện lợi và an toàn tại các thị trường cao cấp.
Trong dài hạn, cá rô phi hoàn toàn có thể trở thành một trong ba sản phẩm chủ lực của thủy sản Việt Nam, cùng với tôm và cá tra. Sự hiện diện của cá rô phi sẽ tạo thế cân bằng mới trong cơ cấu ngành, giảm rủi ro phụ thuộc vào một vài mặt hàng xuất khẩu chính. Điều này đặc biệt quan trọng khi bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng biến động, từ biến đổi khí hậu, dịch bệnh đến rào cản kỹ thuật và chính sách bảo hộ thương mại.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng, để cá rô phi Việt Nam vươn ra thế giới, cần một chiến lược toàn diện từ giống, công nghệ nuôi, chế biến, logistics cho tới xây dựng thương hiệu. Đặc biệt, khâu an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc phải được đặt lên hàng đầu, vì đây là yêu cầu bắt buộc từ các thị trường lớn. Khi đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe này, cá rô phi Việt Nam không chỉ mở rộng xuất khẩu mà còn nâng cao giá trị, đóng góp mạnh mẽ vào mục tiêu tăng trưởng bền vững của ngành thủy sản.
Từ một loài cá từng bị gắn định kiến “cá nhà nghèo”, cá rô phi nay đã trở thành nhân tố đầy tiềm năng trong bức tranh thủy sản Việt Nam. Với ưu thế sinh học, điều kiện tự nhiên thuận lợi, khung pháp lý hoàn chỉnh và nhu cầu quốc tế ngày càng cao, cá rô phi hứa hẹn sẽ là cú hích quan trọng, góp phần đưa ngành thủy sản Việt Nam đạt tầm cao mới trong thập kỷ tới.
Trung Anh