Cẩn trọng với chiếc bẫy tài chính mang tên 'mua trước, trả sau'

Hình thức “mua trước, trả sau” (BNPL) đang bùng nổ trên các sàn thương mại điện tử và ứng dụng tài chính. Chỉ vài thao tác, người dùng nhất là giới trẻ có thể sở hữu món đồ yêu thích mà chưa cần trả tiền. Nhưng đằng sau sự tiện lợi ấy, không ít người đang dần rơi vào vòng xoáy nợ nần mà không hay biết.

Thú vui tiêu xài biến thành “con nợ”

Hình thức “mua trước, trả sau” (BNPL) cho phép người dùng sở hữu hàng hóa ngay mà chưa cần thanh toán toàn bộ. Ra đời từ đầu những năm 2000 tại Mỹ và Anh, đến nay hình thức này đã phổ biến tại Việt Nam, được các sàn thương mại điện tử và công ty tài chính tích hợp rộng rãi từ quần áo, thực phẩm đến đồ điện tử, gia dụng. Người mua chỉ cần chia nhỏ chi phí theo tháng, thậm chí theo tuần để trả dần.

Để thu hút người dùng, nhiều ứng dụng còn miễn lãi nếu thanh toán đúng hạn và tung ưu đãi giảm giá 20–30%, biến BNPL trở thành lựa chọn quen thuộc của giới trẻ. Song song đó, việc sử dụng thẻ tín dụng cũng ngày càng phổ biến, nhờ giao dịch nhanh, an toàn và hàng loạt chương trình ưu đãi từ ngân hàng.

Công nghệ tiện lợi cùng tư duy “trải nghiệm hơn tích lũy” khiến hình thức chi tiêu này nhanh chóng thành thói quen tài chính mới của Gen Z. Họ sẵn sàng chi cho du lịch, ẩm thực hay những món đồ “chữa lành”, khi việc mua sắm trực tuyến chỉ cần vài cú chạm. Với nhiều người trẻ, thẻ tín dụng không chỉ là công cụ thanh toán mà còn là biểu tượng của sự năng động và tự do tài chính.

Theo Metric.vn, trong 6 tháng đầu năm 2025, người Việt đã chi hơn 202.300 tỷ đồng trên bốn sàn thương mại điện tử lớn gồm Shopee, Lazada, Tiki và TikTok Shop, tăng hơn 41% so với cùng kỳ năm 2024.

Sự bùng nổ của “mua trước - trả sau” có dấu ấn rõ rệt từ người tiêu dùng trẻ, đặc biệt là Gen Z là thế hệ gắn liền với mạng xã hội. Các xu hướng mua sắm trên TikTok, những video review của KOL/KOC hay các “trend” lan truyền nhanh chóng đang khiến nhiều bạn trẻ ra quyết định mua hàng vì hiệu ứng đám đông, chứ không xuất phát từ nhu cầu thực tế.

Tâm lý “mua để nhận ưu đãi” càng thúc đẩy chi tiêu bốc đồng. Theo Research & Markets, có tới 85% người trẻ Việt Nam từng sử dụng dịch vụ “mua trước - trả sau”. Không chỉ dừng lại ở vật chất, họ còn sẵn sàng chi mạnh cho du lịch, ẩm thực, trải nghiệm là những khoản chi mang tính cảm xúc nhiều hơn là lý trí.

Thế nhưng, đằng sau sự tiện lợi là nguy cơ “vỡ trận” tài chính. Việc mua sắm dễ dàng khiến nhiều người trẻ đánh mất khả năng kiểm soát chi tiêu. Từ vài trăm nghìn cho món đồ nhỏ, khoản nợ có thể nhanh chóng phình to qua mỗi lần “chốt đơn” không suy nghĩ. Khi công nghệ khiến việc mua sắm chỉ còn là vài cú chạm, thì lý trí tài chính lại càng dễ bị khuất phục trước cảm xúc tức thì.

Nắm bắt tâm lý đó, nhiều công ty cung cấp dịch vụ BNPL quảng bá rầm rộ với các khẩu hiệu “không lãi suất”, “trả góp linh hoạt”, “mua gì cũng được, trả sau cũng xong”. Chỉ cần có tài khoản ngân hàng, người dùng nhất là sinh viên hoặc người mới đi làm dễ dàng được duyệt hạn mức vài triệu đến hàng chục triệu đồng.

Ban đầu, số tiền nhỏ tưởng chừng vô hại, nhưng khi mua sắm, đặt hàng, du lịch, ăn uống đều dùng BNPL, nợ nần bắt đầu chồng chất. Không ít trường hợp “vỡ nợ” cá nhân vì quên kỳ hạn thanh toán, bị tính phí chậm trả, ghi nợ xấu, thậm chí bị đòi nợ qua điện thoại và tin nhắn đe dọa.

Từng có thu nhập ổn định tại một tờ báo lớn, anh Phan Thành Hưng (40 tuổi, Hải Phòng) nay lại trở thành con nợ của hai ngân hàng và một công ty tài chính. Cùng lúc sử dụng ba thẻ tín dụng với tổng hạn mức tới 150 triệu đồng/tháng, anh bị cuốn vào vòng xoáy chi tiêu không kiểm soát.
“Ban đầu chỉ nghĩ quẹt thẻ để hưởng hoàn tiền, tích điểm. Nhưng vài tháng sau, chi tiêu nhiều, công việc và gia đình phát sinh, tôi không đủ tiền đáo hạn nên phải vay bạn bè, thậm chí rút thẻ này trả thẻ kia”, anh Hưng chia sẻ.

Không riêng anh Phong, Lê Ngọc Hoa, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, cũng đang chật vật với hình thức “mua trước - trả sau”. Với thu nhập ổn định, Chi thường xuyên mua sắm trên các sàn thương mại điện tử. Khi ví trả sau được tích hợp vào ứng dụng Shopee, Lazada, MoMo…, cô nhanh chóng “bắt trend”.

Ban đầu chỉ là quần áo, mỹ phẩm, đồ gia dụng; nhưng đến các đợt sale lớn, Chi mạnh tay sắm thêm tai nghe, loa bluetooth, thiết bị công nghệ… “Chia nhỏ khoản trả mỗi tháng khiến mình thấy nhẹ nhàng, nhưng vài tháng sau nhìn lại, số tiền phải thanh toán đã vượt xa dự tính”, Chi nói.

Theo Báo cáo Tài chính Tiêu dùng 2025 của VNPAY, gần 60% người trẻ Việt Nam đang có ít nhất một khoản nợ tiêu dùng, từ thẻ tín dụng, vay online đến BNPL; trong đó 25% thừa nhận thường xuyên chậm hoặc quên thanh toán.

Tất nhiên, nếu biết chi tiêu có kế hoạch, các hình thức tín dụng cá nhân này vẫn mang lại nhiều tiện ích. Như Nguyễn Hữu Hải, sinh viên mới ra trường đã chọn mua trả góp để sắm xe máy và laptop phục vụ công việc. “Nếu không có trả góp, tôi khó mà bắt đầu công việc thuận lợi như vậy”, Hải nói.

Tương tự, chị Đặng Bách Hợp, nhân viên marketing tại Hà Nội, ban đầu mở thẻ tín dụng để mua trả góp điện thoại. Nhưng rồi thói quen “cà thẻ” lan sang ăn uống, du lịch, mua sắm... “Nghĩ rằng trả góp mỗi tháng không đáng bao nhiêu, nhưng đến khi nhận sao kê, tôi hoảng khi dư nợ hơn trăm triệu. Lương giờ chỉ đủ trả nợ, chẳng còn khoản tiết kiệm nào”, chị Hợp thừa nhận.

Hệ luỵ tiêu cực từ bẫy “tiêu trước, trả sau”

Thực tế, “cái bẫy” không chỉ đến từ món hàng mà còn từ tâm lý sợ bỏ lỡ (FOMO). Những ưu đãi giới hạn thời gian, sản phẩm “hot trend” khiến nhiều bạn trẻ “xuống tiền” chỉ để không bị tụt lại. Đến khi nhận sao kê, con số chi tiêu mới khiến họ choáng váng. Nguy hiểm hơn, không ít người lầm tưởng chỉ cần trả số tiền tối thiểu là đủ, trong khi lãi vẫn tính trên toàn bộ dư nợ – dẫn đến “lãi mẹ đẻ lãi con”.

Khi nợ nần chồng chất, nhiều người tuyệt vọng tìm đến các hội nhóm “bùng nợ”, “xóa nợ online” trên mạng xã hội để hỏi cách trốn nợ. Không ít trường hợp vì áp lực tài chính mà nảy sinh hành vi trộm cắp, cướp giật để có tiền đáo hạn. Cơ quan công an cho biết, nhiều vụ án cướp tài sản gần đây đều xuất phát từ nguyên nhân này.

Mới đây, Công an tỉnh Đắk Lắk đã bắt giữ Lù Thị Quyên Di (41 tuổi), Trần Thị Huyền Trang (35 tuổi) và Đặng Đình Mạnh (44 tuổi) về hành vi “Cưỡng đoạt tài sản”. Trong gần một năm, Di nhiều lần vay của bà V. (48 tuổi, trú cùng xã) tổng cộng 21,5 tỷ đồng để đáo hạn ngân hàng. Đến khi không còn khả năng trả, Di cùng đồng phạm dàn dựng chuyện “tố cáo cho vay nặng lãi” để ép bà V. xóa nợ. Lo sợ bị đe dọa, bà V. buộc phải viết giấy xóa toàn bộ khoản vay, trước khi trình báo cơ quan công an.

Tại Hà Nội, Công an TP Hà Nội cũng vừa khởi tố Vũ Thị Phương Thảo (26 tuổi, trú tại Phúc Thọ) về tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. Do nợ nần, Thảo lập nhiều tài khoản Facebook ảo, giả danh nhân viên ngân hàng để lừa đàn ông qua mạng, dụ họ cài ứng dụng vay tín dụng rồi chiếm đoạt hơn 130 triệu đồng.

Ở chiều tích cực, “mua trước – trả sau” giúp người trẻ dễ tiếp cận hàng hóa, dịch vụ mà trước đây phải tích lũy lâu mới mua được. Nhưng nếu không kiểm soát, hình thức này lại tạo ra ảo giác tài chính, khiến người dùng tưởng mình “tự chủ chi tiêu” trong khi thực tế đang vay nợ ẩn. Việc tiêu dùng thiếu kế hoạch dễ dẫn đến nợ chồng nợ, bị liệt vào danh sách nợ xấu, ảnh hưởng đến khả năng vay vốn cho học tập, kinh doanh sau này.

Bởi vậy, trước mỗi cú quẹt thẻ hay “chốt đơn trả góp”, người tiêu dùng – nhất là giới trẻ cần tỉnh táo đánh giá khả năng chi trả, tránh để “thú vui tiêu xài” biến mình thành con nợ.

Quang Anh