Chợ truyền thống sẽ được cải tạo, tiểu thương được khuyến khích bán hàng qua kênh số, còn mạng lưới điểm bán sẽ mở rộng tới những nơi đang thiếu. Nhưng hiệu quả của chiến lược bán lẻ đến năm 2030 cuối cùng vẫn phải được đo bằng việc người dân có mua được hàng thuận tiện, rõ nguồn gốc và giá hợp lý hay không.
Chợ đổi từ cơ sở vật chất đến cách bán hàng
Chợ dân sinh vẫn là nơi nhiều gia đình mua rau, thịt, cá cho bữa ăn hằng ngày. Khách có thể ghé nhanh, mua đúng lượng cần dùng và hỏi trực tiếp người bán về món hàng. Sự gần gũi ấy là lợi thế của chợ truyền thống. Song ở không ít nơi, lối đi chật, nền chợ đọng nước, chỗ để xe bất tiện và thông tin về nguồn hàng chưa rõ ràng đang khiến trải nghiệm mua sắm kém đi.
Kế hoạch hành động của Bộ Công Thương thực hiện Chiến lược phát triển thị trường bán lẻ Việt Nam đến năm 2030 đặt trọng tâm vào hạ tầng thương mại, logistics và chuyển đổi số. Đối với chợ truyền thống, định hướng là cải thiện điều kiện kinh doanh, kết nối người mua với người bán, minh bạch nguồn gốc hàng hóa và bảo đảm an toàn thực phẩm. Những việc như xử lý rác, thoát nước hay bố trí chỗ đỗ xe cũng là một phần của quá trình hiện đại hóa.
Hà Nội đã cụ thể hóa định hướng này bằng các mục tiêu cho giai đoạn 2026–2030: dự kiến xây mới hoặc xây lại 108 chợ, cải tạo và nâng cấp 118 chợ. Thành phố đặt mục tiêu tất cả hộ kinh doanh tại chợ có mã QR thanh toán và một nửa số hộ kinh doanh cố định có gian hàng trực tuyến. Như vậy, sự thay đổi được tính trên cả hai mặt: nơi buôn bán và cách tiểu thương tiếp cận khách hàng.
Trường hợp chị Nguyễn Thị Phượng, tiểu thương bán rau tại một khu chợ Hà Nội, cho thấy công nghệ có thể bắt đầu từ một việc nhỏ. Thời gian đầu sử dụng điện thoại và thanh toán điện tử, chị còn lúng túng, có lúc thao tác nhầm. Khi đã quen, chị nhận đơn trước từ khách, chuẩn bị sẵn rau để họ ghé lấy và đăng hình hàng mới lên mạng xã hội. Người bán chủ động hơn, còn khách bớt thời gian chờ đợi.
Chợ truyền thống sẽ được cải tạo, tiểu thương được khuyến khích bán hàng qua kênh số, còn mạng lưới điểm bán sẽ mở rộng tới những nơi đang thiếu.
Tuy nhiên, có mã QR tại quầy mới chỉ giúp thêm một cách trả tiền. Gian hàng trực tuyến cũng khó phát huy tác dụng nếu người bán không biết đăng sản phẩm, kiểm tra đơn, tính phí giao hàng và xử lý khi khách đổi ý. Với tiểu thương lớn tuổi hoặc người bán thực phẩm tươi sống phải nhập hàng từ sáng sớm, việc hướng dẫn cần đơn giản, sát với công việc hằng ngày và có người hỗ trợ khi phát sinh vướng mắc.
Cải tạo chợ cũng phải tính đến sinh kế của người bán. Trong thời gian thi công, tiểu thương bán ở đâu để giữ khách? Sau khi chợ hoàn thành, quầy sạp được bố trí thế nào, mức phí sử dụng diện tích có phù hợp không? Nếu chi phí kinh doanh tăng quá sức chịu đựng, một khu chợ khang trang hơn có thể lại vắng người bán hoặc đẩy giá hàng lên cao.
Bởi vậy, điều người mua cần nhìn thấy không chỉ là mái chợ mới hay bảng hiệu “chợ thông minh”. Đó còn là nền chợ sạch, thực phẩm được bảo quản tốt, nguồn hàng có thể kiểm tra và giá cả rõ ràng. Những cải thiện ấy mới giúp chợ giữ được lợi thế gần nhà, tiện mua mà vẫn đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng.
Cửa hàng nhỏ có cơ hội, khu dân cư cần điểm bán phù hợp
Ở những khu dân cư phát triển nhanh, nhà ở có thể xuất hiện trước chợ hoặc siêu thị. Người dân mua thực phẩm tại vài cửa hàng trong ngõ, đặt giao qua ứng dụng hoặc đi xa hơn để tới điểm bán có nhiều lựa chọn. Khoảng trống này không phải nơi nào cũng cần một trung tâm thương mại lớn. Có khu vực cần chợ dân sinh được tổ chức tốt; nơi khác phù hợp với siêu thị mini hoặc mạng lưới cửa hàng nhỏ có nguồn cung ổn định.
Kế hoạch của Bộ Công Thương hướng tới phát triển hạ tầng bán lẻ cân đối hơn giữa các vùng miền, khuyến khích mở rộng siêu thị mini, cửa hàng tiện lợi tại những địa bàn còn thiếu điểm bán. Song song với đó là cải thiện kho bãi, vận tải và bảo quản hàng hóa. Với một cửa hàng nhỏ, được giao hàng đều đặn, chất lượng ổn định và ít hao hụt có thể tạo ra thay đổi thiết thực hơn nhiều so với việc chỉ có thêm một ứng dụng bán hàng.
Chiến lược bán lẻ đến năm 2030 cuối cùng vẫn phải được đo bằng việc người dân có mua được hàng thuận tiện, rõ nguồn gốc và giá hợp lý hay không.
Chuyển đổi số cũng mở thêm cơ hội cho cửa hàng gần nhà. Người bán có thể nhận đơn từ khách quen qua điện thoại, theo dõi hàng tồn, thanh toán không dùng tiền mặt hoặc giới thiệu sản phẩm trên mạng xã hội. Nhưng một đơn hàng chỉ gồm vài món thiết yếu sẽ khó mang lại hiệu quả nếu phí vận chuyển và thời gian xử lý chiếm hết phần lãi. Muốn cửa hàng nhỏ tham gia, các dịch vụ giao nhận phải phù hợp với quy mô của họ.
Trong khi mở thêm điểm bán, chợ truyền thống cũng cần giữ sức hút. Ông Vũ Vinh Phú, nguyên Phó Giám đốc Sở Thương mại Hà Nội, từng nhận định chợ phải thay đổi để thu hút người mua; đặc biệt, hàng hóa cần minh bạch xuất xứ và giá cả phải được niêm yết rõ ràng. Nhìn từ yêu cầu ấy, việc sửa mái, lát nền hay lắp mã QR chỉ giải quyết một phần. Niềm tin của khách hàng còn đến từ khả năng biết mình đang mua gì và phải trả bao nhiêu tiền.
Đối với cơ quan quản lý, số cửa hàng mở mới cũng chưa đủ để đánh giá một khu vực đã được phục vụ tốt hay chưa. Cần xem người dân phải đi bao xa để mua thực phẩm, điểm bán có hoạt động vào giờ họ cần hay không và giá hàng có phù hợp với mức chi tiêu tại địa bàn. Việc rà soát nhu cầu trước khi bố trí chợ, siêu thị mini hay cửa hàng tiện lợi sẽ giúp tránh tình trạng nơi tập trung quá nhiều điểm bán, nơi khác vẫn thiếu hàng thiết yếu.
Đến năm 2030, chiến lược bán lẻ có thể làm thay đổi diện mạo nhiều khu chợ và cách vận hành của cửa hàng nhỏ. Nhưng thước đo gần gũi nhất vẫn nằm ở mỗi lần mua sắm: người dân có một điểm bán thuận tiện gần nhà, thực phẩm rõ nguồn gốc, giá hợp lý; tiểu thương có điều kiện kinh doanh tốt hơn và đủ khả năng thích nghi với cách bán hàng mới.
Quang Anh