Tết Nguyên Tiêu hay còn gọi là Tết Thượng Nguyên diễn ra vào ngày Rằm tháng Giêng hàng năm. Đây được xem là một trong những dịp lễ quan trọng nhất trong văn hóa, tín ngưỡng thờ cúng của người Việt Nam, chả thế mà, ông cha xưa có câu: "Lễ Phật quanh năm không bằng cúng Rằm tháng Giêng".
Tết Nguyên tiêu bắt nguồn từ đâu?
Lý giải về sự ra đời của ngày Tết Nguyên Tiêu, có truyền thuyết kể lại rằng: Thời phong kiến, trong hoàng cung thường có quy định rất nghiêm ngặt, cung nữ hầu cận nếu không được nhà vua cho phép thì không thể xuất cung. Vì vậy, vào ngày Tết, dù rất nhớ cha mẹ, người thân thì các cung nữ cũng không có cách nào về thăm nhà được. Sống trong cảnh cô đơn, buồn tủi, một cung nữ tên Nguyên Tiêu vì không thể chấp nhận số phận nên đã tìm đến cái chết.
Một vị quan dưới thời Hán Vũ Đế là Đông Phương Sóc biết được chuyện này nên đã ra tay cứu sống Nguyên Tiêu. Đồng thời, ông nghĩ cách giúp cô gặp được cha mẹ qua việc: bày một bàn bói quẻ trên phố và tất cả những người đến bói đều nhận được một quẻ có dòng chữ "16 tháng Giêng bị lửa thiêu". Sau đó, ông nói thêm với những người đến coi quẻ rằng: Tối ngày 13 tháng Giêng Ngọc hoàng sẽ sai một tiên nữ áo đỏ giáng trần để hỏa thiêu toàn dãy phố. Và người nào muốn sống, hãy tâu lên nhà vua để tìm cách thoát nạn.
Nhận được tin từ người dân, Hán Vũ Đế vội triệu quan Đông Phương Sóc đến để bàn cách đối phó. Đông Phương Sóc giả vờ suy nghĩ một lúc rồi tâu với vua: Nghe nói thần Lửa thích ăn bánh trôi, trong cung có cung nữ Nguyên Tiêu khéo tay, có thể giao cho cô làm bánh dâng lên thần Lửa để xoa dịu thần linh. Đồng thời, ông góp ý nhà vua nên ban lệnh cho dân chúng Tràng An đến ngày đó mỗi nhà phải treo trước cửa một chiếc đèn lồng đỏ để Ngọc Hoàng tưởng lầm thành Trường An dưới trần đang bị lửa thiêu.
Quả nhiên, đến ngày đó, vẫn không thấy có chuyện gì xảy ra nên nhà vua tưởng rằng kế của Đông Phương Sóc đã ứng nghiệm. Nhà vua hết sức vui mừng nên đã thưởng công cho cung nữ Nguyên Tiêu bằng cách cho nàng về thăm gia đình. Và từ đó, ngày 15 tháng Giêng thành ngày Tết Nguyên tiêu (theo tên gọi của cung nữ), bánh trôi cũng trở thành món ăn không thể thiếu trong ngày này.
 |
| Bánh trôi nước - món ăn không thể thiếu trong ngày Tết Nguyên tiêu |
Ý nghĩa của Tết Nguyên tiêu
Từ câu chuyện về nàng cung nữ tên Nguyên Tiêu như đã kể trên cho thấy, ngày tết Nguyên tiêu mang ý nghĩa về sự đoàn viên, sum họp gia đình. Đồng thời, đây còn là dịp để người dân bày tỏ lòng thành kính, nhớ ơn tổ tiên và các vị thần.
Vì thế, vào ngày này, mọi người trong gia đình thường quây quần bên nhau làm bánh trôi nước, làm cơm cúng ông bà tổ tiên và thần linh. Sau đó hạ lễ cùng ăn bánh trôi, uống trà và ngắm trăng rằm.
Ngoài ra, ngày rằm tháng Giêng còn được gọi là “Tết muộn” bởi ngày lễ này diễn ra ngay sau Tết Nguyên Đán. Ngày này còn là dịp để các gia đình không may có người thân bị ốm, hay đi vắng vào vào đúng dịp Tết Nguyên Đán có cơ hội để đón “Tết bù”.
Vì sao phải bị hai mâm cúng ngày rằm tháng Giêng?
Theo tín ngưỡng Phật giáo, ngày 15 tháng Giêng còn được coi là ngày Đức Phật giáng lâm. Để tỏ lòng thành kính và biết ơn, vào ngày này người dân thường chuẩn bị lễ cúng Phật song song với lễ cúng gia tiên.
Tùy theo điều kiện, tập tục của từng địa phương, hoàn cảnh của từng gia đình mà mâm cỗ cúng Phật, cúng gia tiên có sự bày trí, khác nhau. Tuy vậy, những cúng phẩm bắt buộc phải có trên mâm cúng đều phải có mâm quả, hoa tươi, đèn, nến, hương.
Với mâm cúng Phật, gia chủ chỉ cần chuẩn bị hoa quả tươi, nước sạch. Nếu có điều kiện, có thể chuẩn bị một mâm cỗ chay đơn giản. Với mâm cúng gia tiên, người dân có thể chuẩn bị các món mặn truyền thống như giò, chả, gà, thịt lợn, rau xào... hoặc có thể chuẩn bị các món chay.
Tuy nhiên, có một điều cần lưu ý là hai mâm cúng không được để chung mà phải tách biệt. Mâm cúng Phật để trên, mâm cúng gia tiên để dưới.
|
| Mâm cỗ cúng trong Tết Nguyên tiêu |
Những lưu ý khi thắp hương cúng Rằm tháng Giêng
Khi thắp hương, người ta thường thắp theo số lẻ, bởi số lẻ tượng trưng cho phần âm. Do đó, có thể thắp 1, 3, 5, 7 hoặc 9 nén hương trên mỗi bát hương.
Chú ý khi thắp hương cần phải ăn mặc chỉnh tề, không mặc quần đùi, áo cộc hay ăn mặc luộm thuộm... Khi khấn cần phải liền mạch, thành tâm cúng bái nhằm thể hiện sự tôn trọng với các vị phật, thần linh và tổ tiên.
Ý nghĩa của việc thắp các nén hương (nhang) theo quan niệm dân gian như sau:
- Thắp 1 nén: ngụ ý bình an.
- Thắp 3 nén: có thể linh ứng báo tin, bảo vệ người trong nhà và đánh đuổi tai ương.
- Thắp 5 nén: là cách mà các thầy pháp dự báo hung cát cho người khác hoặc mời gọi thần linh.
- Thắp 7 nén: dùng để mời gọi thiên thần, thiên binh thiên tướng, nếu không phải việc bất đắc dĩ thì không nên dùng hương này.
- Thắp 9 nén: tín hiệu cầu cứu, nếu như bất đắc dĩ, không còn nơi nào cầu giúp đỡ, nhân lực không thể cứu vãn, hi vọng Ngọc Hoàng Đại Đế và Thập điện Diêm Vương cứu giúp muôn dân, cứu khổ cứu nạn. Chín nén hương thường được bày theo ba hàng ba cột.
| Theo khảo sát của Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND TP Hà Nội vào đầu năm 2019 hầu hết các doanh nghiệp đơn vị kinh doanh trên địa bàn thành phố đã thực hiện tốt công tác bình ổn giá không có tình trạng găm hàng tăng giá trong dịp Tết Nguyên đán Kỷ Hợi |
Thanh Ngọc