Đường dư thừa dễ chuyển hóa thành mỡ, làm tăng nguy cơ béo phì "hợp lý"

Những năm gần đây, tình trạng thừa cân, béo phì ở trẻ em Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng. Theo Tổng điều tra dinh dưỡng quốc gia giai đoạn 2019–2020, tỷ lệ trẻ em từ 5 đến 19 tuổi bị thừa cân, béo phì đã tăng từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020, tức gấp hơn 2,2 lần chỉ trong một thập kỷ. Một trong những nguyên nhân quan trọng được các chuyên gia chỉ ra là việc tiêu thụ đường trong chế độ ăn không

Đường gây béo phì như thế nào?

Trao đổi với Tạp chí Thương Trường, PGS.TS.BS Nguyễn Thị Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, hiện là chuyên gia tư vấn dinh dưỡng tại Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Thu Cúc, cho biết đường không phải là chất có hại nếu sử dụng ở mức vừa phải. Tuy nhiên, khi cơ thể nạp quá nhiều đường so với nhu cầu năng lượng, phần dư thừa sẽ được chuyển hóa thành mỡ dự trữ, từ đó làm tăng nguy cơ thừa cân, béo phì.

Theo bà Lâm, khi con người ăn đường sucrose (đường kính), cơ thể sẽ phân tách thành hai thành phần chính là glucose và fructose.

Glucose được tế bào sử dụng làm nguồn năng lượng. Khi lượng glucose nạp vào vừa đủ, cơ thể sẽ sử dụng ngay để phục vụ hoạt động sống. Tuy nhiên, nếu lượng glucose vượt quá nhu cầu năng lượng tức thời, cơ thể sẽ dự trữ dưới dạng glycogen ở gan và cơ. Khi các kho dự trữ này đã đầy, phần glucose dư thừa sẽ được gan chuyển hóa thành axit béo và tích tụ dưới dạng mỡ trong cơ thể.

Trong khi đó, fructose, loại đường thường có trong đồ uống ngọt hoặc thực phẩm chế biến, lại chủ yếu được gan xử lý. Khi tiêu thụ quá nhiều fructose, gan có thể bị quá tải và chuyển hóa lượng đường này thành mỡ gan và mỡ máu (triglyceride). Đây là một trong những nguyên nhân dẫn đến tăng cân nhanh và tích mỡ vùng bụng.

Không chỉ vậy, việc tiêu thụ nhiều đường còn ảnh hưởng trực tiếp đến cơ chế kiểm soát cảm giác đói và no của cơ thể. Khi lượng đường nạp vào cao, cơ thể sẽ tiết ra nhiều insulin, một hormone có nhiệm vụ đưa glucose vào tế bào để tạo năng lượng. Tuy nhiên, insulin cũng là hormone có vai trò lưu trữ mỡ. Nếu nồng độ insulin luôn ở mức cao, cơ thể sẽ khó đốt cháy mỡ dự trữ, đồng thời tiếp tục tích trữ thêm mỡ mới.

Ngoài insulin, đường còn ảnh hưởng đến hormone leptin, một loại hormone do tế bào mỡ sản xuất, giúp báo hiệu cho não rằng cơ thể đã đủ năng lượng. Khi cơ thể rơi vào tình trạng kháng leptin, não không nhận được tín hiệu “đã no”, khiến con người có xu hướng ăn nhiều hơn mức cần thiết.

“Đặc biệt, fructose có thể làm giảm độ nhạy của não đối với leptin. Khi đó, não bộ luôn nghĩ rằng cơ thể đang thiếu năng lượng, từ đó kích thích cảm giác đói và khiến chúng ta ăn nhiều hơn”, bà Lâm giải thích.

Một vấn đề khác là đường cung cấp nhiều năng lượng nhưng gần như không có giá trị dinh dưỡng. Trung bình 1 gram đường cung cấp khoảng 4 kcal năng lượng, nhưng lại không chứa chất xơ, vitamin hay khoáng chất. Vì vậy, các thực phẩm nhiều đường thường không tạo cảm giác no lâu, khiến người ăn nhanh chóng đói trở lại và tiếp tục tiêu thụ thêm nhiều thực phẩm khác.

Đáng chú ý, đồ ngọt còn kích thích não bộ giải phóng dopamine, một chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác dễ chịu. Cơ chế này tương tự như phản ứng của não với một số chất gây nghiện, khiến nhiều người có xu hướng thèm đồ ngọt và ăn nhiều hơn mức cần thiết.

“Đường không chỉ làm tăng lượng calo nạp vào mà còn làm thay đổi cơ chế kiểm soát cơn đói của cơ thể, khiến quá trình tích trữ mỡ diễn ra dễ dàng hơn”, bà Lâm cho biết.

Béo phì ở trẻ em không chỉ là vấn đề cân nặng

Theo các chuyên gia dinh dưỡng, béo phì không chỉ đơn giản là vấn đề ngoại hình hay cân nặng mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng, đặc biệt đối với trẻ em.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Lâm cho biết thừa cân, béo phì thường xuất phát từ tổng khẩu phần ăn dư thừa năng lượng, bao gồm cả chất bột đường, chất béo và chất đạm, kết hợp với lối sống ít vận động.

Ở trẻ em, hậu quả của béo phì không chỉ dừng lại ở sức khỏe thể chất mà còn kéo theo nhiều hệ lụy về tâm lý và sự phát triển lâu dài.

Một trong những ảnh hưởng rõ rệt là dậy thì sớm. Khi trẻ tích tụ nhiều mỡ thừa, cơ thể sẽ sản sinh nhiều hormone leptin hơn, có thể thúc đẩy quá trình dậy thì diễn ra sớm, đặc biệt ở bé gái. Trẻ béo phì thường cao hơn bạn bè ở giai đoạn tiểu học do xương phát triển nhanh hơn.

Tuy nhiên, quá trình phát triển này cũng khiến đầu xương đóng lại sớm hơn, khiến chiều cao của trẻ khi trưởng thành có thể thấp hơn so với tiềm năng di truyền.

Ngoài ra, trẻ béo phì có nguy cơ cao mắc các bệnh tiểu đường type 2, cao huyết áp và rối loạn mỡ máu ngay từ tuổi thiếu niên. Nếu các bệnh này kéo dài nhiều năm, chúng có thể dẫn đến vữa xơ động mạch, suy thận hoặc suy tim sớm, thậm chí khi người bệnh mới chỉ ở độ tuổi 30 đến 40.

Một thực tế đáng lo ngại là khoảng 80% trẻ em béo phì sẽ tiếp tục béo phì khi trưởng thành. Khi các tế bào mỡ đã hình thành từ sớm, việc giảm cân sau này sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Bên cạnh những vấn đề sức khỏe, trẻ béo phì còn phải đối mặt với áp lực tâm lý. Nhiều em trở thành đối tượng bị trêu chọc tại trường học, dẫn đến tâm lý tự ti, ngại giao tiếp hoặc sống khép kín.

Ngoài ra, béo phì ở trẻ còn liên quan đến hội chứng ngưng thở khi ngủ, khiến trẻ mệt mỏi, buồn ngủ vào ban ngày và khó tập trung học tập.

Trước thực trạng này, các chuyên gia khuyến cáo việc kiểm soát lượng đường trong chế độ ăn của trẻ là rất cần thiết. Theo khuyến nghị của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA), trẻ dưới 2 tuổi không nên sử dụng đường bổ sung; trẻ từ 2 đến 18 tuổi không nên tiêu thụ quá 25 gram đường mỗi ngày (khoảng 6 muỗng cà phê).

Các chuyên gia khuyến khích trẻ ưu tiên nguồn đường tự nhiên từ trái cây tươi, rau củ và sữa không đường vì những thực phẩm này chứa chất xơ và vi chất dinh dưỡng giúp làm chậm quá trình hấp thu đường vào máu.

Ngược lại, cần hạn chế các thực phẩm chứa nhiều đường bổ sung như nước ngọt, trà sữa, bánh kẹo, siro hoặc đồ ăn đóng hộp. Đây được xem là “calo rỗng”, tức cung cấp nhiều năng lượng nhưng rất ít giá trị dinh dưỡng.

Thay vì sử dụng nước ngọt, cả trẻ em và người lớn nên uống nước lọc hoặc nước ép trái cây không thêm đường, đồng thời ưu tiên ăn trái cây nguyên quả để bổ sung chất xơ.

PGS.TS.BS Nguyễn Thị Lâm cũng nhấn mạnh rằng đường chỉ trở thành nguy cơ khi được tiêu thụ quá mức. Nếu trẻ lỡ ăn một món nhiều đường, phụ huynh nên khuyến khích trẻ tăng cường vận động, chơi thể thao để tiêu hao năng lượng dư thừa.

“Điều quan trọng không phải là cấm hoàn toàn đồ ngọt mà là biết lựa chọn thông minh. Hãy ưu tiên vị ngọt tự nhiên, giảm lượng đường bổ sung và khuyến khích lối sống năng động”, bà Lâm khuyến nghị.

Theo các chuyên gia, xây dựng chế độ ăn cân bằng và lối sống lành mạnh ngay từ nhỏ sẽ là nền tảng quan trọng giúp trẻ em phát triển khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần, đồng thời góp phần ngăn chặn nguy cơ béo phì đang ngày càng gia tăng.

Quốc Toản