Kim ngạch xuất khẩu máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng của Việt Nam đạt 58,6 tỷ USD tính đến ngày 15/10/2026, tăng khoảng 27% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, khi khu vực FDI chiếm hơn 90% kim ngạch và tỷ lệ nội địa hóa còn hạn chế, bài toán đặt ra là làm thế nào để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và gia tăng giá trị giữ lại trong nền kinh tế.
Kim ngạch tăng mạnh, doanh nghiệp FDI tiếp tục dẫn dắt xuất khẩu
Theo thống kê sơ bộ của Cục Hải quan, trong nửa đầu tháng 10/2026, Việt Nam xuất khẩu 3,57 tỷ USD máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng. Lũy kế đến ngày 15/10, kim ngạch đạt 58,6 tỷ USD, tăng khoảng 27% so với cùng kỳ năm trước.
Với kết quả này, nhóm hàng máy móc, thiết bị tiếp tục giữ vị trí thứ hai trong cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam, sau máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện. Kim ngạch sau hơn 9 tháng đã gần tương đương mức 59,1 tỷ USD của cả năm 2025, cho thấy vai trò ngày càng lớn của nhóm hàng này trong hoạt động thương mại quốc tế.
Tuy nhiên, tăng trưởng xuất khẩu vẫn chủ yếu đến từ khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Năm 2025, nhóm hàng này đạt kim ngạch gần 59,1 tỷ USD, tăng 13,2% so với năm trước; riêng khu vực FDI đóng góp hơn 55 tỷ USD, tương đương khoảng 93,2%. Tính đến giữa tháng 10/2026, tỷ trọng của khu vực này tiếp tục ở mức trên 90%.
Cơ cấu đó cho thấy Việt Nam đã trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất và cung ứng máy móc toàn cầu. Dù vậy, quy mô xuất khẩu lớn chưa phản ánh đầy đủ năng lực của doanh nghiệp nội địa, bởi phần đáng kể giá trị sản xuất vẫn gắn với hoạt động của các doanh nghiệp FDI và chuỗi cung ứng xuyên biên giới.
Hoạt động sản xuất máy móc, thiết bị tại nhà máy công nghiệp -Ảnh minh hoạ.
Mỹ hiện là thị trường xuất khẩu lớn nhất của nhóm máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng Việt Nam, với kim ngạch đạt 22,86 tỷ USD tính đến ngày 15/10/2026. Các thị trường tiếp theo gồm Trung Quốc đạt 5,15 tỷ USD, Hàn Quốc 2,41 tỷ USD, Nhật Bản 2,39 tỷ USD, Đài Loan 1,46 tỷ USD, Đức 1,42 tỷ USD và Ấn Độ 1,1 tỷ USD.
Việc tiếp cận được nhiều thị trường lớn cho thấy năng lực sản xuất và đáp ứng đơn hàng của ngành đã được mở rộng. Tuy nhiên, để chuyển lợi thế về thị trường thành năng lực cạnh tranh bền vững, doanh nghiệp trong nước cần cải thiện khả năng cung ứng linh kiện, phụ tùng và sản phẩm có yêu cầu kỹ thuật cao.
Hiện nay, nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn tham gia chuỗi sản xuất ở những công đoạn như gia công chi tiết, sản xuất vỏ máy, khuôn mẫu và phụ tùng tiêu hao. Đây là những mắt xích cần thiết, nhưng khả năng tạo giá trị gia tăng có thể còn hạn chế nếu doanh nghiệp chưa làm chủ thiết kế, công nghệ cốt lõi và các khâu sản xuất có hàm lượng kỹ thuật cao.
Trong khi đó, mạng lưới doanh nghiệp FDI có lợi thế về công nghệ, vốn, thị trường và hệ thống khách hàng quốc tế. Sự hiện diện của khối này tạo cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng, nhưng cơ hội chỉ chuyển thành kết quả khi các nhà cung cấp nội địa đáp ứng được yêu cầu về chất lượng, chi phí, tiến độ giao hàng và tiêu chuẩn kỹ thuật.
Vì vậy, vấn đề không chỉ nằm ở việc thu hút thêm dự án đầu tư hay mở rộng công suất xuất khẩu. Khả năng kết nối giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp trong nước, cùng năng lực phát triển nhà cung cấp nội địa, sẽ ảnh hưởng đáng kể đến mức độ lan tỏa của tăng trưởng xuất khẩu sang nền kinh tế.
Xuất siêu gần 2 tỷ USD nhưng giá trị nội địa còn hạn chế
Đến ngày 15/10/2026, Việt Nam nhập khẩu 56,8 tỷ USD máy móc, thiết bị, đưa tổng kim ngạch xuất nhập khẩu nhóm hàng lên 115,4 tỷ USD và tạo mức xuất siêu khoảng 1,8 tỷ USD. Cán cân thương mại dương là tín hiệu tích cực, song chưa đủ để đánh giá toàn diện mức độ tự chủ của ngành sản xuất trong nước.
Theo thông tin từ Bộ Công Thương, hoạt động sản xuất máy móc, thiết bị vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu, bao gồm linh kiện điện tử, bán dẫn, bảng mạch, chip xử lý, thép cán nóng, hợp kim nhôm và nhựa kỹ thuật. Nguồn cung chủ yếu đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc và các nước ASEAN.
Sự phụ thuộc này khiến giá trị xuất khẩu có thể biến động theo chi phí đầu vào, nguồn cung linh kiện và tình hình thương mại quốc tế. Trong trường hợp doanh nghiệp chủ yếu nhập linh kiện, thực hiện một số công đoạn lắp ráp hoặc gia công rồi xuất khẩu, phần giá trị được tạo ra và giữ lại trong nước sẽ không tương ứng với toàn bộ kim ngạch ghi nhận.
Nâng năng lực cung ứng linh kiện trong nước là một trong những hướng giúp doanh nghiệp Việt gia tăng giá trị trong chuỗi xuất khẩu - Ảnh minh hoạ.
Tỷ lệ nội địa hóa bình quân năm 2025 được nêu ở mức khoảng 36,6%. Trong đó, một số ngành như cơ khí ô tô và xe máy đạt trên 40-50%, còn lĩnh vực máy móc chính xác vẫn có nhiều doanh nghiệp tập trung vào các sản phẩm, công đoạn có hàm lượng công nghệ thấp hơn. Điều này cho thấy năng lực cung ứng trong nước đã hình thành nhưng chưa đồng đều giữa các phân ngành.
Để cải thiện tình hình, phát triển công nghiệp hỗ trợ cần gắn với nhu cầu cụ thể của các nhà sản xuất, thay vì chỉ mở rộng số lượng doanh nghiệp hoặc công suất. Việc đầu tư vào công nghệ, tự động hóa, quản trị chất lượng và đội ngũ kỹ thuật có thể giúp doanh nghiệp nội địa từng bước đáp ứng yêu cầu của các chuỗi cung ứng có tiêu chuẩn cao hơn.
Bên cạnh đó, các hiệp định thương mại tự do tiếp tục mở ra cơ hội tiếp cận thị trường, trong khi sự phát triển của ngành thép và các ngành công nghiệp hỗ trợ trong nước có thể tạo thêm nguồn cung đầu vào. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội, doanh nghiệp cần nâng khả năng đáp ứng quy tắc xuất xứ, tiêu chuẩn kỹ thuật và yêu cầu truy xuất nguồn gốc tại từng thị trường.
Trong giai đoạn tới, thước đo quan trọng không chỉ là tốc độ tăng trưởng kim ngạch xuất khẩu máy móc, thiết bị mà còn là mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao. Khi năng lực thiết kế, sản xuất linh kiện và làm chủ công nghệ được cải thiện, tăng trưởng xuất khẩu mới có cơ hội lan tỏa sâu rộng hơn, góp phần nâng sức chống chịu của chuỗi cung ứng và gia tăng giá trị thực được giữ lại trong nền kinh tế.
Đinh Toàn