Các thị trường nhập khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu về an toàn thực phẩm, dư lượng hóa chất, thành phần sản phẩm và kiểm dịch. Những thay đổi này đang đặt ra yêu cầu cao hơn đối với hàng xuất khẩu Việt Nam, buộc doanh nghiệp phải chuyển từ ứng phó khi phát sinh cảnh báo sang chủ động kiểm soát tiêu chuẩn ngay từ khâu sản xuất.
Tiêu chuẩn SPS mở rộng, áp lực tuân thủ gia tăng
Trong nửa đầu tháng 11/2026, các thành viên Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) đã đưa ra 42 thông báo về biện pháp vệ sinh dịch tễ và kiểm dịch động, thực vật (SPS), gồm 24 thông báo dự thảo và 18 thông báo đã có hiệu lực. Theo tổng hợp của Văn phòng SPS Việt Nam (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), các nội dung điều chỉnh tập trung vào dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, phụ gia, chỉ tiêu an toàn thực phẩm, vật liệu tiếp xúc thực phẩm và yêu cầu kiểm dịch thực vật.
Đáng chú ý, phạm vi kiểm soát của các thị trường nhập khẩu đang mở rộng, không chỉ dừng ở việc kiểm tra dịch bệnh hay dư lượng hóa chất trên nông sản mà còn đi sâu vào thành phần, công nghệ chế biến, bao bì và mức độ an toàn của sản phẩm trong toàn bộ chuỗi cung ứng.
Tại Liên minh châu Âu (EU), một số đề xuất mới liên quan đến kiểm soát độc tố cereulide trong sản phẩm dinh dưỡng dành cho trẻ sơ sinh, với giới hạn được đề xuất là 0,1 µg/kg đối với sản phẩm dạng khô và 0,0125 µg/L đối với sản phẩm dạng lỏng dùng ngay. EU đồng thời đề xuất điều chỉnh mức dư lượng tối đa đối với 16 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật trong sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ nhỏ, với ngưỡng từ 0,001-0,008 mg/kg.
Không chỉ nông sản, thực phẩm chế biến và vật liệu bao bì tiếp xúc thực phẩm cũng đang chịu sự giám sát ngày càng chặt chẽ từ các thị trường quốc tế.
Ở nhóm vật liệu tiếp xúc thực phẩm, quy định mới của EU đối với nhựa PET tái chế có hiệu lực từ ngày 18/11/2026 yêu cầu phải có tuyên bố tuân thủ trong quá trình lưu thông và khi thực hiện thủ tục thông quan. Điều này cho thấy yêu cầu về an toàn không chỉ áp dụng đối với thành phẩm mà còn mở rộng sang những vật liệu được sử dụng trong quá trình bảo quản, đóng gói thực phẩm.
Tại các thị trường khác, xu hướng điều chỉnh tiêu chuẩn cũng diễn ra trên nhiều nhóm sản phẩm. Hàn Quốc đề xuất bổ sung một số nguyên liệu mới trong thực phẩm chức năng; Ấn Độ rà soát giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trong trà và thành phần được phép sử dụng trong sản phẩm dành cho trẻ sơ sinh. Canada điều chỉnh danh mục thành phần bổ sung trong thực phẩm, trong khi Mexico đề xuất cấm thêm 38 hoạt chất bảo vệ thực vật, nâng tổng số hoạt chất thuộc diện cấm lên 73.
Trong lĩnh vực kiểm dịch thực vật, Brazil cập nhật yêu cầu đối với vật liệu nhân giống cây hoa baby, còn New Zealand bổ sung xét nghiệm bắt buộc đối với virus hoại tử bên trong quả nho trên cây Vitis và biện pháp kiểm soát một số vi khuẩn trên cây trồng.
Những diễn biến trên cho thấy tiêu chuẩn SPS ngày càng đa dạng và có sự khác biệt đáng kể giữa các thị trường, nhóm hàng. Một sản phẩm đáp ứng quy định tại thị trường này chưa chắc đã đủ điều kiện lưu thông tại thị trường khác. Vì vậy, doanh nghiệp xuất khẩu không thể chỉ dựa vào các tiêu chuẩn chung hoặc kinh nghiệm từ những lô hàng trước đó mà cần thường xuyên cập nhật quy định cụ thể của từng thị trường nhập khẩu.
Áp lực này đặc biệt đáng chú ý đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, khi nguồn lực dành cho kiểm nghiệm, quản lý chất lượng, truy xuất nguồn gốc và cập nhật quy định quốc tế còn hạn chế. Nếu thiếu thông tin hoặc chậm điều chỉnh quy trình, doanh nghiệp có thể phát sinh thêm chi phí kiểm tra, hoàn thiện hồ sơ, xử lý hàng hóa khi có cảnh báo hoặc đối mặt với nguy cơ gián đoạn giao dịch.
Chủ động kiểm soát từ vùng nguyên liệu để giữ thị trường xuất khẩu
Thách thức lớn nhất đối với doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không chỉ nằm ở việc tiếp cận thông tin SPS mà còn ở khả năng chuyển hóa các yêu cầu kỹ thuật thành quy trình kiểm soát thực tế. Việc tuân thủ cần được triển khai xuyên suốt, từ lựa chọn vùng nguyên liệu, sử dụng vật tư nông nghiệp, sơ chế, chế biến đến đóng gói, vận chuyển và truy xuất nguồn gốc.
Trên thực tế, một lô hàng có thể đáp ứng các yêu cầu quản lý trong nước nhưng vẫn gặp trở ngại khi xuất khẩu nếu giới hạn dư lượng, thành phần sản phẩm hoặc hồ sơ chứng minh không phù hợp với quy định của nước nhập khẩu. Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng hệ thống quản lý chất lượng phù hợp với từng nhóm hàng và thị trường, đồng thời duy trì hồ sơ kiểm nghiệm, chứng từ nguyên liệu, thông tin về quy trình sản xuất để chứng minh mức độ tuân thủ khi đối tác hoặc cơ quan chức năng yêu cầu.
Hàng hóa xuất khẩu Việt Nam phải đáp ứng ngày càng nhiều yêu cầu về an toàn thực phẩm, kiểm dịch và truy xuất nguồn gốc tại các thị trường nhập khẩu.
Theo ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, các yêu cầu SPS ngày càng đa dạng, mở rộng từ kiểm soát dịch bệnh, dư lượng hóa chất sang thành phần sản phẩm, phụ gia, công nghệ chế biến, bao bì và truy xuất tuân thủ.
Nhận định này cho thấy doanh nghiệp cần thay đổi cách tiếp cận, coi tuân thủ SPS là một bộ phận trong quản trị sản xuất và chiến lược xuất khẩu, thay vì chỉ là yêu cầu phát sinh ở khâu hoàn thiện thủ tục thông quan. Việc kiểm soát chất lượng cần được thực hiện ngay từ đầu vào, hạn chế tình trạng phát hiện sai lệch khi sản phẩm đã hoàn thành hoặc hàng hóa đang trên đường xuất khẩu.
Một nội dung khác cần được quan tâm là các thông báo SPS đang trong giai đoạn dự thảo. Đây là khoảng thời gian để cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp nghiên cứu, đánh giá tác động, đồng thời tham gia đóng góp ý kiến trước khi quy định chính thức được ban hành. Nếu chỉ bắt đầu điều chỉnh khi tiêu chuẩn đã có hiệu lực, doanh nghiệp có thể phải đối mặt với áp lực thay đổi nguyên liệu, công nghệ, quy trình kiểm nghiệm và hồ sơ sản phẩm trong thời gian ngắn.
Do đó, vai trò của cơ quan quản lý và các hiệp hội ngành hàng cũng cần được phát huy trong việc phổ biến cảnh báo SPS, phân tích những thay đổi có tác động trực tiếp đến hàng xuất khẩu và hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện. Đối với những ngành hàng có kim ngạch xuất khẩu lớn, việc xây dựng cơ chế cập nhật thông tin thường xuyên, hỗ trợ kiểm nghiệm và nâng cao năng lực truy xuất nguồn gốc sẽ góp phần giảm chi phí tuân thủ, nhất là với các doanh nghiệp quy mô nhỏ.
Trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu liên tục điều chỉnh hàng rào kỹ thuật, năng lực cập nhật và đáp ứng SPS đang trở thành một yếu tố quan trọng quyết định khả năng duy trì đơn hàng của doanh nghiệp. Chủ động thích ứng từ vùng nguyên liệu đến thành phẩm không chỉ giúp hạn chế nguy cơ bị cảnh báo, ách tắc tại cửa khẩu mà còn tạo nền tảng để hàng Việt Nam nâng cao uy tín, giữ vững thị trường và cạnh tranh bền vững hơn.
Đinh Toàn