Hoàn thiện thể chế: Mở đường cho kinh tế tư nhân

Trong nhiều năm qua, kinh tế tư nhân không chỉ giữ vai trò “xương sống” trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa mà còn là động lực tăng trưởng quan trọng. Tuy nhiên, sự phát triển của khu vực này vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản từ thể chế, khung pháp lý và chính sách chưa thực sự đồng bộ.

Những cải cách gần đây cho thấy nỗ lực mạnh mẽ của Đảng và Nhà nước trong việc kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch, công bằng và thuận lợi, mở ra cơ hội để doanh nghiệp tư nhân phát triển một cách bền vững và chủ động hoà nhập vào nền kinh tế quốc tế.

Tạo đòn bẩy cho doanh nghiệp nhỏ và vừa

Một bước ngoặt trong tư duy pháp lý về kinh tế tư nhân chính là Nghị quyết 68-NQ/TW (2025) của Trung ương về tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính là hành động chữa lành. Nó xóa bỏ định kiến xã hội đối với kinh tế tư nhân, từ chỗ bị coi là phi chính thống, giờ đây được công nhận là trụ cột quan trọng của nền kinh tế.

Phát biểu tại một hội thảo chuyên đề về thực hiện Nghị quyết 68, ông Lư Nguyễn Xuân Vũ – Chủ tịch câu lạc bộ Doanh nhân Thành phố Hồ Chí Minh, chia sẻ: “Nghị quyết 68 giống như một hành động chữa lành. Nó gỡ bỏ định kiến xã hội về kinh tế tư nhân – từ chỗ bị xem là ‘phi chính thống’ giờ đây được công nhận là trụ cột của nền kinh tế.”

Chia sẻ với báo chí, TS. Nguyễn Minh Thảo, Trưởng ban Nghiên cứu Môi trường kinh doanh và Năng lực cạnh tranh - Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược khẳng định, Nghị quyết 68 của Bộ Chính trị là một bước ngoặt quan trọng trong tư duy phát triển kinh tế của Đảng. Lần đầu tiên, khu vực kinh tế tư nhân được xác định rõ là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế và là lực lượng tiên phong trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Nghị quyết cũng đặt ra mục tiêu đến năm 2030, kinh tế tư nhân đóng góp khoảng 55 - 58% GDP, giải quyết việc làm cho khoảng 84 - 85% tổng số lao động, và có ít nhất 20 doanh nghiệp lớn tham gia chuỗi giá trị toàn cầu. Tốc độ tăng trưởng khu vực tư nhân đạt 10 - 12%/năm, cao hơn bình quân chung của nền kinh tế…

Trên cơ sở đó, hàng loạt văn bản pháp luật đã được sửa đổi, ban hành như Nghị quyết 198/2025/QH15, các luật thuế sửa đổi (đặc biệt là Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp, Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa), cùng với đó là các nghị định hướng dẫn về điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính, quản lý thuế, kế toán, bảo hiểm xã hội.

Điều đáng ghi nhận là pháp luật hiện nay không chỉ dừng lại ở việc “gỡ rào cản”, mà đã từng bước chuyển sang tạo động lực và không gian phát triển thực chất cho doanh nghiệp tư nhân.

Một trong những điểm sáng của cải cách thể chế là chính sách hỗ trợ chuyển đổi hộ kinh doanh sang doanh nghiệp, với nhiều ưu đãi về thuế, kế toán và tiếp cận tín dụng. Theo Luật Thuế thu nhập doanh nghiệp sửa đổi 2025, các doanh nghiệp nhỏ và vừa thành lập mới được miễn thuế thu nhập trong 3 năm đầu, giảm thuế trong 2 năm tiếp theo. Đây là cơ hội lớn để hàng triệu hộ kinh doanh cá thể chuyển đổi, hợp thức hóa và mở rộng quy mô một cách hợp pháp và bền vững.

Bên cạnh đó, từ ngày 1/1/2026, thuế khoán với hộ và cá nhân kinh doanh sẽ chính thức bị bãi bỏ, thay thế bằng cơ chế thuế phù hợp với doanh nghiệp, minh bạch hơn và công bằng hơn. Sự thay đổi này nhằm khuyến khích kinh doanh chính thức, tăng cường tuân thủ pháp luật, đồng thời giảm thất thu ngân sách.

Mặt khác, Chính phủ đã ban hành Nghị định 205/2025/NĐ-CP sửa đổi quy định về phát triển công nghiệp hỗ trợ, trong đó có nhiều cơ chế mới giúp doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ cao, linh kiện điện tử, chế biến chế tạo. Những chính sách này không chỉ mở ra cơ hội mà còn tạo động lực mạnh để doanh nghiệp vừa và nhỏ nâng tầm, hội nhập và cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

Tác động ban đầu và kỳ vọng thực tiễn

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), chỉ trong 8 tháng đầu năm 2025, đã có hơn 108.000 doanh nghiệp thành lập mới, trong đó gần 15% là từ hộ kinh doanh chuyển đổi. Đáng chú ý, mức độ hài lòng của doanh nghiệp về thủ tục đăng ký, kê khai thuế, tiếp cận vốn vay cũng có xu hướng cải thiện đáng kể, nhất là tại các địa phương ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong giải quyết thủ tục hành chính.

Các nền tảng số không chỉ rút ngắn thời gian, chi phí mà còn tạo ra sự minh bạch, thuận lợi cho doanh nghiệp trong mọi giao dịch với cơ quan quản lý.

Tuy nhiên, bức tranh thực tiễn vẫn còn nhiều thách thức. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ vẫn e ngại chuyển đổi do lo ngại chi phí tuân thủ tăng cao, ví dụ như yêu cầu về hóa đơn điện tử, chế độ kế toán hay bảo hiểm xã hội. Một số địa phương triển khai còn chưa đồng đều, thiếu sự kết nối giữa các sở, ngành, dẫn đến khó khăn trong quá trình vận hành. Thậm chí, việc thiếu sự đồng bộ trong áp dụng chính sách tại các địa phương khiến doanh nghiệp đôi khi phải đối mặt với những yêu cầu hành chính chồng chéo, gây tốn thời gian và nguồn lực.

Để các cải cách pháp lý và chính sách thực sự đi vào đời sống, cần tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, chuẩn hóa quy trình hậu kiểm thay cho tiền kiểm, giảm bớt các cuộc thanh tra và kiểm tra chồng chéo. Đồng thời, Nhà nước cần xây dựng một khung pháp lý linh hoạt cho các mô hình kinh doanh mới, như kinh tế số, kinh tế nền tảng, khởi nghiệp sáng tạo – những lĩnh vực mà khu vực tư nhân đang dẫn đầu và có tiềm năng bứt phá mạnh mẽ.

Mặt khác, việc tạo điều kiện để doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn tín dụng dễ hơn, nhất là vốn mồi cho đổi mới công nghệ, đào tạo lao động và phát triển thị trường. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của các tổ chức hiệp hội, doanh nghiệp đầu tàu để nâng cao năng lực cạnh tranh chung của khu vực tư nhân.

Việc cải cách khung pháp lý và thể chế hiện nay không đơn thuần là tháo gỡ vướng mắc, mà đang dần chuyển sang tư duy kiến tạo phát triển. Khu vực kinh tế tư nhân đang đứng trước thời cơ lớn để bứt phá, với điều kiện là chính sách phải đi cùng hành động, pháp luật phải song hành cùng thực thi hiệu quả. Muốn vậy, bên cạnh nỗ lực từ phía Nhà nước, chính cộng đồng doanh nghiệp tư nhân cũng cần chủ động thích nghi, nâng cao năng lực quản trị, đầu tư vào đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.

Mặt khác, việc tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp tư nhân tiếp cận nguồn vốn tín dụng cũng là yêu cầu cấp thiết. Đặc biệt là các khoản vốn mồi nhằm đổi mới công nghệ, nâng cao trình độ nhân lực và mở rộng thị trường. Vai trò của các tổ chức hiệp hội, doanh nghiệp đầu tàu cũng cần được phát huy tối đa, trở thành lực đầy nâng cao năng lực cạnh tranh chung cho cả khu vực tư nhân, đồng thời tạo hiệu ứng lan tỏa cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Những cải cách khung pháp lý và thể chế hiện nay không chỉ dừng lại ở việc tháo gỡ vướng mắc mà còn hướng tới tư duy kiến tạo phát triển, nơi mà pháp luật và chính sách trở thành công cụ thúc đẩy doanh nghiệp vươn lên. Khu vực kinh tế tư nhân đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá, với điều kiện chính sách phải đi cùng hành động, pháp luật phải song hành với thực thi hiệu quả. Muốn vậy, bên cạnh sự đồng hành của Nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp tư nhân cũng cần chủ động thích ứng, nâng cao năng lực quản trị, đầu tư vào đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững, biến thách thức thành động lực tăng trưởng mạnh mẽ.

Thiên An