Dựa trên kết quả nghiên cứu và khảo sát thực địa kết hợp tham vấn chuyên gia trong lĩnh vực khoáng sản, vừa qua, Liên minh Khoáng sản gửi văn bản kiến nghị lãnh đạo Đảng, Quốc hội, Chính phủ cùng bộ, ban, ngành về việc dừng dự án mỏ sắt Thạch Khê và đóng cửa mỏ.
Chúng tôi xin lược trích một phần bản kiến nghị này để gửi tới bạn đọc.
Đi ngược lại căn cứ pháp lý và cơ sở khoa học
Ngày 21.12.2018, Trung tâm Con người và Thiên nhiên (thành viên Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam) – cơ quan điều phối của Liên minh Khoáng sản và Hội địa hóa Việt Nam đồng tổ chức Hội thảo khoa học “Đánh giá và cân nhắc những vấn đề trước khi thực hiện hoạt động khai thác mỏ sắt Thạch Khê tỉnh Hà Tĩnh” với sự tham gia của 52 đại biểu đến từ nhiều cơ quan, đơn vị khác nhau (như Sở KH&CN Hà Tĩnh, Sở TN&MT tỉnh Hà Tĩnh, Liên hiệp hội khoa học kỹ thuật tỉnh Hà Tĩnh…) và các nhà khoa học, chuyên gia đến từ các viện nghiên cứu, trường ĐH, DN.
Trên cơ sở kết quả các nghiên cứu, điền dã và ý kiến của các đại biểu tại Hội thảo, các cơ quan đồng tổ chức và thành viên tham dự Hội thảo đã gửi kiến nghị tới các cấp lãnh đạo của Đảng và Nhà nước quyết định dừng khai thác mỏ sắt Thạch Khê bởi những cơ sở sau.
 |
| Kiến nghị dừng Dự án khai thác mỏ sắt Thạch Khê - Hà Tĩnh |
Thứ nhất, việc khai thác mỏ sắt này đi ngược căn cứ pháp lý và cơ sở khoa học. Bởi, chương trình nghị sự 21 Việt Nam về Phát triển bền vững xác định: Việc bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên khoáng sản phải trở thành một mục tiêu quan trọng trong tất cả các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch cũng như các dự án phát triển ở Việt Nam. “Khai thác quặng sắt mỏ Thạch Khê hiện nay là đi ngược với quan điểm Phát triển bền vững của Việt Nam” – Bản kiến nghị nêu rõ.
Luận điểm thứ hai, Quyết định 2427/QĐ-TTg Phê duyệt Chiến lược khoáng sản đến năm 2020, tầm nhìn đến 2030 đã nêu rõ: “Quặng sắt: Triển khai thăm dò đối với các mỏ có tiềm năng tại tỉnh Yên Bái, Lào Cai, Sơn La, Hà Giang, Phú Thọ, Bắc Kạn, Quảng Ngãi. Hoạt động khai thác phải gắn với địa chỉ sử dụng, phục vụ dự án sản xuất gang, thép trong nước, không xuất khẩu quặng sắt” và “Xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật của thiết bị, công nghệ khai thác, chế biến khoáng sản nhằm bảo vệ môi trường và không gây lãng phí tài nguyên”. Như vậy, nếu khai thác quặng sắt Thạch Khê với sản lượng 8-10 triệu tấn/năm khi công nghệ luyện gang thép của Việt Nam còn lạc hậu, không thể tạo ra sản phẩm có giá trị cao, thì đó là việc làm phi kinh tế. Nếu phải xuất khẩu quặng sắt Thạch Khê do cung vượt cầu, thì đó là sự vi phạm điều cấm trong Chiến lược khoáng sản Việt Nam.
Tiếp theo, tại mục 3, Điều 3 Luật Khoáng sản 2010 nêu rõ: “Nhà nước khuyến khích dự án đầu tư khai thác khoáng sản gắn với chế biến, sử dụng khoáng sản để làm ra sản phẩm kim loại, hợp kim hoặc các sản phẩm khác có giá trị và hiệu quả kinh tế - xã hội” và Điều 29 về Khu dự trữ khoáng sản quốc gia. Như vậy, nếu tiếp tục khai thác quặng sắt Thạch Khê với sản lượng 8-10 triệu tấn/năm, mà không có công nghệ làm ra hợp kim, hoặc các sản phẩm khác có giá trị, thì việc ngừng hoạt động khai thác để đảm bảo phát triển bền vững là phù hợp với Chương trình nghị sự 21 và Chiến lược Khoáng sản Việt Nam, cũng như dành tài nguyên không tái tạo cho các thế hệ mai sau.
Việc ngừng hoạt động khai thác mỏ sắt Thạch Khê là ý kiến đồng thuận của các nhà khoa học, các viện nghiên cứu, các trường ĐH, Liên hiệp hội khoa học và kỹ thuật, các tổ chức xã hội, chuyên gia độc lập và các cán bộ quản lý tỉnh Hà Tĩnh.
Rủi ro lớn
Hàng loạt rủi ro khi khai thác mỏ sắt Thạch Khê cũng được trình bày chi tiết trong bản kiến nghị.
Cụ thể, rủi ro trong giữ ổn định bờ mỏ: Do tầng đất phủ rất dày, được cấu thành từ cát bở rời nên khi mở moong khai thác lộ thiên, giữ ổn định bờ mỏ là việc rất khó. Thực tế là sau mỗi trận mưa, đặc biệt là mưa bão, những dòng chảy mặt lại cuốn trôi cát, sét xuống lấp moong mỏ, tạo nên những bãi bồi tích mới chân bờ mỏ hoặc cuốn ra biển, mặt đất bị biến dạng sâu làm mất cân bằng tự nhiên, gây tốn thêm kinh phí để nạo vét moong mỏ.
Việc khai thác mỏ sắt cũng gặp rủi ro chống ngập và tháo khô mỏ. Toàn bộ thân quặng sắt đều nằm dưới mực nước ngầm của cồn cát và dưới mực nước biển, từ âm 40m đến độ sâu hơn 500m. Khi mở moong lộ thiên, nước ngầm từ xung quanh vận động về phía moong mỏ và nước do mưa tạo dòng chảy mặt đổ vào, làm cho moong mỏ lúc nào cũng chứa nhiều nước. Trong mùa mưa, nhất là thời kỳ mưa bão miền Trung, thì moong mỏ bị ngập sâu, làm hỏng thiết bị mỏ là rủi ro không tránh khỏi.
|
Ngoài ra, kết quả Báo cáo địa chất kết quả công tác thăm dò mỏ sắt Thạch Khê – Nghệ Tĩnh năm 1985 (trang 206) đã phát hiện ra hang karst ở độ sâu dưới -100m tại dải đá hoa phía Đông trải ra phía biển. Vì vậy, khả năng rất cao là các hang karst thông từ biển vào, gây hiện tượng nước biển chảy vào mỏ. Bên cạnh đó, TIC chưa nghiên cứu, đo đạc vật lý để xác định việc phân bố các đới nước ngầm hang karst, cũng như chưa đưa ra các biện pháp xử lý phù hợp, đảm bảo an toàn mỏ trong quá trình khai thác; chưa lập phương án cụ thể về phòng chống, ứng cứu sự cố trôi trượt, sạt lở… - Tiềm ẩn nguy cơ bục nước khi khai thác quặng, dẫn đến hiểm họa chết người và hư hại thiết bị mỏ rất cao.
Đặc biệt, bên cạnh các rủi ro về thiên nhiên, đổ thải, vấn đề khai thác và tiêu thụ quặng sắt Thạch Khê mới là rủi ro lớn nhất. Lý do được chỉ ra là: Thị trường tiêu thụ quặng sắt Thạch Khê chưa có. Công ty Formosa – nhà sản xuất thép rất lớn, cách mỏ Thạch Khê 40km thì từ chối mua loại quặng này. Các công ty thép nhỏ trong nước thì không đủ sức tiêu thụ sản lượng 8-10 triệu tấn quặng/năm. Giá thành sản xuất cao, không có sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế, không có hợp đồng tiêu thụ quặng lâu dài, rất dễ bị ép giá và thua lỗ.
|
| Nhiều Tập đoàn khai thác mỏ lớn trên thế giới đã tìm kiếm cơ hội đầu tư tại dự án mỏ Thạch Khê nhưng đều...rút lui |
Trước đây, nhiều Tập đoàn khai thác mỏ lớn trên thế giới đã tìm kiếm cơ hội đầu tư mỏ sắt Thạch Khê. Kết quả lấy mẫu nghiên cứu, cũng như phân tích tài chính theo đó là: Với công nghệ khai thác và tuyển, giá thành quặng và cân đối với giá gang thép của thị trường thế giới, thì khai thác sắt Thạch Khê không có lãi. Vì vậy, các tập đoàn này đều rút lui.
Ngược lại, TIC Hà Tĩnh lại cho rằng hiệu quả kinh tế của dự án điều chỉnh được phê duyệt năm 2014 là khả thi. Nhưng đó là do Công ty này chưa tính hết các hạng mục đầu tư lớn khác (Chi phí đầu tư nhà máy nước, đầu tư cảng biển, đê chắn sóng với chiều dài hơn 9km…). Nếu tính đúng, tính đủ thì vốn đầu tư sẽ tăng cao rất nhiều và dự án Thạch Khê không có hiệu quả kinh tế - Bản kiến nghị phân tích.
Dự án đầu tư khai thác và tuyển quặng sắt mỏ Thạch Khê do TIC làm chủ đầu tư được khởi công từ 2009. Dự án tạm dừng triển khai 2 năm sau đó (2011) do vướng mắc về vốn góp của các cổ đông, khó khăn trong huy động vốn. Từ tổng mức đầu tư ban đầu 14.500 tỷ, chủ đầu tư đã phải tính toán lại, giảm về còn 13.000 tỷ đồng, trong đó giai đoạn một là 6.700 tỷ.
Đến tháng 3/2017, dự án giảm quy mô vốn đầu tư về mức 12.200 tỷ đồng. Qua 2 lần điều chỉnh, tổng vốn đầu tư dự án này giảm khoảng 2.300 tỷ. Cuối năm 2017, Bộ KH&ĐT cũng có kiến nghị dừng dự án, việc này vấp phải những thông tin trái chiều từ phía các Bộ Công Thương và chủ đầu tư. |
TB