Lao động Việt Nam ngày càng già đi, chất lượng, cạnh tranh thấp

Lực lượng lao động của Việt Nam đang có xu hướng già đi, lao động cao tuổi tăng mạnh, lao động trẻ giảm và không đủ thay thế lực lượng lao động đang già hóa.

Lao động Việt Nam già đi, kỹ năng xếp thứ 103 thế giới

Ngày 26/4, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) đã công bố các thực trạng hết sức đáng chú ý của thị trường lao động Việt Nam. Thực tiễn những năm vừa qua cho thấy thị trường lao động Việt Nam đã có những cải thiện nhất định về hệ thống chính sách lao động, việc làm, tạo khung pháp lý để phát triển thị trường lao động, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh của nguồn nhân lực và giải quyết việc làm cho người lao động.

Kết quả, thị trường lao động đã có nhiều dịch chuyển tích cực. Lao động đã dịch chuyển từ khu vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp và dịch vụ; từ khu vực phi chính thức sang khu vực chính thức, từ những công việc không ổn định, bấp bênh sang những công việc mang tính ổn định, bền vững hơn... Nhận thức của người lao động về bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp đã có sự cải thiện rõ rệt, tỷ lệ lao động tham gia bảo hiểm đã tăng nhiều so với trước.

Tuy vậy, thị trường lao động của Việt Nam vẫn bộc lộ không ít bất cập. Hệ thống văn bản quy phạm pháp luật và các chính sách được xây dựng chưa bao phủ đầy đủ các chủ thể trên thị trường lao động. Thị trường lao động Việt Nam nhìn chung vẫn là một thị trường dư thừa lao động; chất lượng việc làm chưa cao; phát triển không đồng đều, mất cân đối nghiêm trọng về cung-cầu lao động giữa các vùng, khu vực, ngành nghề kinh tế.

Lao động phi chính thức, lao động phổ thông vẫn chiếm chủ yếu; lao động đã qua đào tạo có chứng chỉ, bằng cấp còn thấp, mới đạt 24,5% năm 2020, cơ cấu lao động đã qua đào tạo chưa phù hợp với nhu cầu thực tiễn. Các định chế trung gian, chính sách an sinh và bảo hiểm của thị trường lao động còn yếu, độ bao phủ thấp, chưa đạt hiệu quả cao.

Theo bà Lê Thị Xuân Quỳnh, Phó Trưởng ban Ban nghiên cứu kinh tế ngành và lĩnh vực (CIEM), chất lượng nguồn lao động của Việt Nam còn thấp, trong đào tạo còn thiếu gắn kết giữa đào tạo và thực hành. Vì thế, kỹ năng lao động của Việt Nam còn nhiều hạn chế, chỉ đạt 46/100 điểm (xếp thứ 103 trên thế giới), kém rất xa so với nhóm ASEAN-4, chỉ cao hơn Indonesia và Lào.

Bên cạnh khớp nối cung - cầu lao động, theo CIEM, lực lượng lao động của Việt Nam đang có xu hướng già đi, lao động cao tuổi tăng mạnh, lao động trẻ giảm và không đủ thay thế lực lượng lao động đang già hóa. 

"Tuổi bình quân và trung vị lực lượng lao động của Việt Nam tăng lên trong 10 năm qua. Theo đó tuổi bình quân tăng từ 38 tuổi lên 41 tuổi, tuổi trung vị tăng từ 37 lên 40 tuổi", bà Lê Thị Xuân Quỳnh, Phó Trưởng ban Ban nghiên cứu kinh tế ngành và lĩnh vực của CIEM cho biết.

Đáng chú ý theo CIEM, dù lao động trẻ giảm và không đủ thay thế lực lượng lao động đang già hóa, song tỷ lệ thất nghiệp với lực lượng lao động này lại đang ở mức cao. "Số lượng lao động trẻ đang giảm nhưng thất nghiệp lao động trẻ trong độ tuổi 15 - 24 thường xuyên ở mức cao. Năm 2019, tỷ lệ này này là 6,5% - chiếm gần 40% tổng số người thất nghiệp", bà Quỳnh cho biết.

Theo bà Quỳnh, đây là con số rất đáng suy nghĩ bởi điều này thể hiện lực lượng lao động trẻ rất khó kiếm việc làm trên thị trường hiện nay.

"Đây là độ tuổi lao động có thể lực tốt, nhanh nhạy, chúng tôi nghĩ rằng việc tận dụng lực lượng lao động trong độ tuổi này nên được suy nghĩ một cách thỏa đáng", bà Quỳnh nêu quan điểm.

Cũng theo bà Quỳnh, tỷ lệ thất nghiệp của lao động trẻ tăng cũng thể hiện sự bất cập trong giáo dục.

"Lực lượng lao động trẻ chúng ta ra trường nhưng không đáp ứng được nhu cầu tuyển dụng trên thị trường lao động", bà Quỳnh nói.

Chất lượng, cạnh tranh thấp

Theo CIEM, thực tiễn những năm vừa qua cho thấy thị trường lao động Việt Nam đã có những cải thiện nhất định. Cụ thể, lao động đã dịch chuyển từ khu vực nông nghiệp sang khu vực công nghiệp và dịch vụ; từ khu vực phi chính thức sang khu vực chính thức, từ những công việc không ổn định, bấp bênh (lao động tự làm, lao động gia đình không được hưởng lương) sang những công việc mang tính ổn định, bền vững và đảm bảo hơn; từ những ngành nghề đơn giản sang những ngành nghề đòi hỏi chuyên môn, kỹ thuật cao; từ khu vực có năng suất lao động thấp sang khu vực có năng suất lao động cao hơn.

Song theo Phó Trưởng ban Ban nghiên cứu kinh tế ngành và lĩnh vực (CIEM), Lê Thị Xuân Quỳnh chất lượng nguồn lao động của Việt Nam vẫn còn thấp.

"Lao động qua đào tạo của chúng ta tăng 20 điểm %, từ 40% năm 2010 lên 64,5% năm 2020. Nhưng đây là bao gồm toàn bộ lao động đã có chứng chỉ và không có chứng chỉ (tức lao động từ được đào tạo từ 3 tháng trở lên, cũng như được đào tạo dưới 3 tháng không có chứng chỉ).

Dù tăng mạnh như thế nhưng chúng ta thấy rằng tỷ lệ 64,5% lao động qua đào tạo năm 2020 vẫn chưa đạt mục tiêu chúng ta đề ra trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực là 70% vào năm 2020", bà Quỳnh cho biết.

Ngoài ra, nếu chỉ xét những lao động có bằng cấp chứng chỉ từ 3 tháng trở lên, tỷ lệ này chỉ là 24,5% vào năm 2020. Chỉ tiêu trên cũng không đạt được mục tiêu đề ra là 25%. Việc tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp chủ yếu vẫn là sơ cấp và các hình thức đào tạo dưới 3 tháng, chiếm 75,3% năm 2019, trong khi đào tạo qua cao đẳng và trung cấp chỉ 24,7%.

Từ chất lượng thấp, CIEM cho biết năng lực cạnh tranh của thị trường lao động Việt Nam trong khối ASEAN chỉ hơn Indonesia và Lào, còn lại kém tất cả các nước còn lại.

Hồng Quang