Người tiêu dùng trước nguy cơ bị đánh lừa bởi quảng cáo AI

Quảng cáo liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), nếu sai lệch, không chỉ là hành vi thương mại thiếu đạo đức mà còn vi phạm nghiêm trọng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và quản lý quảng cáo.

Quảng cáo sử dụng AI nhằm đánh lừa người tiêu dùng

Sự bùng nổ của công nghệ AI đang tái định hình mạnh mẽ hoạt động kinh doanh và tiếp thị tại Việt Nam. Nhiều doanh nghiệp tận dụng “mác AI” như một yếu tố thuyết phục để thu hút khách hàng và tạo lợi thế cạnh tranh nhanh chóng trên thị trường.

Tuy nhiên, hiện tượng phóng đại công dụng, xuyên tạc hiệu quả, hoặc dùng AI như lớp vỏ công nghệ để che giấu rủi ro đang gia tăng đáng kể, gây thiệt hại trực tiếp cho người tiêu dùng và làm méo mó cạnh tranh lành mạnh. Quảng cáo liên quan đến AI, nếu sai lệch, không chỉ là hành vi thương mại thiếu đạo đức mà còn vi phạm nghiêm trọng pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và quản lý quảng cáo.

Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia (Bộ Công Thương), một trong những thủ đoạn phổ biến hiện nay là doanh nghiệp cố tình “AI hóa” các tính năng hoàn toàn không liên quan đến công nghệ trí tuệ nhân tạo.

Nhiều sản phẩm gia dụng, thiết bị điện tử hay ứng dụng số chỉ sử dụng lập trình tự động đơn giản nhưng lại được quảng cáo bằng các mỹ từ như “AI tự học”, “AI nhận diện chính xác tuyệt đối”, khiến người tiêu dùng hiểu lầm rằng công nghệ được tích hợp có khả năng vượt trội và mang lại hiệu quả cao hơn thực tế. Việc đánh tráo bản chất công nghệ như vậy không chỉ làm méo mó thông tin thị trường mà còn gây thiệt hại về tài chính cho khách hàng khi phải chi trả cho các tính năng không tồn tại.

Bên cạnh đó, những quảng cáo gắn nội dung AI vào lĩnh vực chăm sóc sức khỏe và làm đẹp đang xuất hiện dày đặc, tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng đối với sự an toàn của người sử dụng. Một số doanh nghiệp tuyên bố sản phẩm “AI chẩn đoán bệnh”, “AI điều trị da tận gốc”, “AI giảm cân an toàn tuyệt đối” mà không có bất kỳ tài liệu kiểm chứng khoa học hay chấp thuận từ cơ quan có thẩm quyền.

Người tiêu dùng, đặc biệt là nhóm dễ bị tổn thương như phụ nữ và người cao tuổi, dễ tin vào hiệu quả “thần kỳ” được thổi phồng, dẫn đến hệ quả sai lầm trong chăm sóc sức khỏe.

Ngoài ra, nhiều nền tảng số sử dụng xếp hạng và đề xuất sản phẩm dưới danh nghĩa “AI phân tích dữ liệu khách quan” nhưng thực tế được chi phối bởi quảng cáo trả phí. Điều này khiến người tiêu dùng tưởng rằng họ nhận được thông tin khách quan, trong khi kết quả hiển thị là hình thức quảng cáo trá hình nhằm định hướng hành vi mua hàng một cách thiếu minh bạch.

Đặc biệt, sự xuất hiện của công nghệ deepfake trong quảng cáo, giả mạo hình ảnh, tiếng nói chuyên gia hoặc người nổi tiếng, đang gia tăng nguy cơ lừa đảo khi người tiêu dùng tin tưởng vào uy tín giả tạo.

Hệ quả tiêu cực đối với người tiêu dùng và thị trường

Việc quảng cáo sai sự thật về AI gây ra hậu quả sâu rộng trên cả phương diện kinh tế, xã hội và pháp lý. Trước hết, người tiêu dùng phải chịu thiệt hại trực tiếp về tài chính khi chi trả cho sản phẩm/dịch vụ không đúng công năng, trong khi giá bán lại bị đẩy lên cao dựa trên lớp vỏ công nghệ ảo. Nguy hiểm hơn, các quảng cáo liên quan đến điều trị sức khỏe hoặc chăm sóc cơ thể nếu thiếu kiểm chứng có thể dẫn đến ảnh hưởng xấu tới sức khỏe, gây chậm trễ điều trị y tế đúng phương pháp và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Hành vi quảng cáo AI gây hiểu lầm còn xâm phạm nghiêm trọng quyền tự chủ trong quyết định tiêu dùng. Dữ liệu cá nhân và hành vi trực tuyến của khách hàng có thể bị phân tích để đưa ra các thông điệp bán hàng mang tính thao túng, khiến người tiêu dùng bị dẫn dắt mà không nhận thức được. Bên cạnh đó, việc khai thác dữ liệu không minh bạch còn kéo theo nguy cơ mất an toàn thông tin cá nhân, dữ liệu bị mua bán hoặc sử dụng sai mục đích.

Trên diện rộng, các hành vi quảng cáo gian dối làm giảm niềm tin xã hội, tạo môi trường cạnh tranh thiếu lành mạnh và đẩy những doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc vào thế bất lợi. Nếu không có cơ chế quản lý và thực thi pháp luật hiệu quả, thị trường có thể hình thành xu hướng lạm dụng AI trong quảng cáo, khiến người tiêu dùng luôn đứng trước nguy cơ trở thành nạn nhân của các thông tin sai lệch.

Theo Ủy ban Cạnh tranh Quốc gia, để hạn chế rủi ro và nâng cao an toàn cho người tiêu dùng, cần sự phối hợp chủ động của cả ba chủ thể: người tiêu dùng – doanh nghiệp – cơ quan quản lý.

Trước hết, người tiêu dùng cần tỉnh táo và có kỹ năng tiếp cận thông tin trong môi trường số. Không nên tin tưởng tuyệt đối vào các tuyên bố liên quan đến AI nếu không có chứng minh rõ ràng; cần tìm kiếm đánh giá độc lập và kiểm tra thông tin pháp lý của sản phẩm trước khi ra quyết định mua sắm. 

Đối với doanh nghiệp, trách nhiệm minh bạch hóa là yêu cầu bắt buộc. Doanh nghiệp cần trung thực trong việc mô tả tính năng công nghệ, không đánh lừa người tiêu dùng bằng các thuật ngữ khoa học gây hiểu nhầm. Bên cạnh đó, doanh nghiệp phải tuân thủ các nghĩa vụ liên quan đến bảo vệ dữ liệu cá nhân, bảo đảm thuật toán không bị sử dụng như công cụ thao túng khách hàng.

Về phía cơ quan quản lý, cần tiếp tục tăng cường hệ thống giám sát quảng cáo trực tuyến, phối hợp giữa cơ quan cạnh tranh, quản lý quảng cáo, y tế và công nghệ thông tin để phát hiện sớm hành vi vi phạm.

Việc xử lý nghiêm, công khai danh tính các tổ chức kinh doanh vi phạm sẽ góp phần răn đe và định hướng thị trường theo hướng minh bạch, lành mạnh hơn. Đồng thời, cần đẩy mạnh truyền thông nâng cao nhận thức người tiêu dùng về rủi ro của quảng cáo AI, giúp họ hình thành năng lực nhận diện và phản ứng phù hợp trước các thủ đoạn lừa dối mới.

Anh Đào